Có bao giờ bạn tự hỏi bản thân vào một đêm muộn:
Vì cuối cùng ai rồi cũng sẽ chết và mọi thứ đều trở về hư không, vậy chúng ta đang nỗ lực làm việc vất vả, kiếm tiền và duy trì các mối quan hệ mỗi ngày để làm gì?
Sự mơ hồ này về giá trị cuộc sống thực chất là một tình thế tiến thoái lưỡng nan hiện sinh mà mỗi chúng ta đều phải đối mặt.
1. Kịch bản nhân quả của nỗ lực và phần thưởng: Cảm hứng từ Mandala cát
Bộ não của chúng ta vốn đã quen thuộc một cách bản năng với kịch bản nhân quả tuyến tính: “nỗ lực sẽ mang lại phần thưởng.”
Chúng ta được giáo dục từ nhỏ: học tập chăm chỉ để vào trường tốt; làm thêm giờ để được thăng chức và tăng lương. Tuy nhiên, cuộc sống thực tế thường không diễn ra theo kịch bản.
Hãy tưởng tượng về nghệ thuật Mandala cát của Phật giáo Tây Tạng
Các nhà sư dành cả tháng trời sử dụng những hạt cát màu li ti để tạo nên những bức họa vô cùng chuẩn xác. Mỗi hạt cát đều được đặt xuống với sự cẩn trọng tối đa, và mỗi nét vẽ đều là sự kết tinh của nỗ lực miệt mài.
Nhưng ngay khi tác phẩm hoàn thành, các nhà sư không chụp ảnh lưu niệm, cũng không đóng khung trưng bày; thay vào đó, họ trực tiếp dùng một cây chổi để quét sạch những hạt cát màu thành một đống cát thông thường rồi đổ xuống sông.
Điều này cũng giống như cuộc đời của chúng ta: dù cho bạn có vắt kiệt tâm can để xây dựng một sự nghiệp to lớn đến đâu, tích lũy bao nhiêu của cải, hay duy trì một mối quan hệ hoàn hảo thế nào, ở cuối dòng sông thời gian, mọi thứ rồi cũng sẽ bị xóa nhòa một cách tàn nhẫn.
2. Khi nỗ lực không còn mang lại câu trả lời: “Sự phi lý” trong tác phẩm của Camus
Khi phát hiện ra rằng nỗ lực không nhất thiết mang lại phần thưởng, hay thậm chí là vũ trụ không hề bận tâm đến nỗ lực của chúng ta, cảm giác bị chia cắt giữa con người và thế giới chính là sự phi lý mà Albert Camus đã nói đến.
Sự phi lý nảy sinh từ khát vọng tìm kiếm ý nghĩa của con người, nhưng vũ trụ lại đáp lại bằng sự thờ ơ lạnh lùng.
Đối mặt với cảm giác hư vô ngột ngạt này, hầu hết mọi người đều chọn cách trốn chạy.
Chúng ta sử dụng những cái cớ trì hoãn sự thỏa mãn như “chỉ cần kiếm đủ tiền là ổn” hoặc “chỉ cần nghỉ hưu là ổn”, gửi gắm toàn bộ hy vọng vào tương lai.
Chúng sống trong những ảo tưởng do chính mình dựng nên, tự lừa dối bản thân bằng những tấm séc khống cho tương lai, nhưng lại quên mất việc trải nghiệm hiện tại.
3. Ảo tưởng về trì hoãn sự thỏa mãn: Chúng ta có thực sự đang sống trong hiện tại?
Sự đau khổ của chúng ta thường bắt nguồn từ thói quen tư duy hướng đến kết quả. Chúng ta coi hiện tại như một công cụ để đạt đến tương lai, nhưng lại phớt lờ rằng
thực thể vật lý duy nhất của cuộc sống là “bây giờ”.
Có một sự khác biệt cơ bản trong tâm thế giữa hai cách tư duy:
| Khái niệm | Giải thích |
|---|---|
| Hướng đến kết quả | Trọng tâm đặt vào phần thưởng tương lai hoặc sự bất tử, coi hiện tại là công cụ, và rơi vào cảm giác hư vô khi kết quả không như mong đợi. |
| Hướng đến quá trình | Trọng tâm đặt vào trải nghiệm và sự kiến tạo ở hiện tại, chấp nhận sự vô thường, coi bản thân sự nỗ lực là mục đích, cảm nhận sức sống qua hành động. |
Khi chuyển sự tập trung từ “tôi sẽ đạt được kết quả gì” sang “tôi đang trải nghiệm quá trình nào”, chúng ta biến mình từ nô lệ của số phận thành người làm chủ số phận.
4. Tảng đá của Sisyphus: Tỉnh táo đối diện với sự phản kháng của cuộc sống
Nếu không trốn chạy, chúng ta nên làm gì?
Câu trả lời mà
Albert Camusđưa ra là: phản kháng.
Sisyphus trong thần thoại Hy Lạp bị các vị thần trừng phạt, mỗi ngày phải đẩy một tảng đá khổng lồ lên đỉnh núi, nhưng cứ hễ tảng đá chạm tới đỉnh thì lại lăn ngược xuống chân núi do lực hấp dẫn.
Sisyphus buộc phải đi bộ xuống núi, lặp đi lặp lại công việc vô ích này đến muôn đời.
Điều này nghe thật tuyệt vọng, nhưng Albert Camus đã nói:
Chúng ta phải tưởng tượng rằng Sisyphus hạnh phúc.
Tại sao?
Bởi vì Sisyphus vô cùng tỉnh táo vào khoảnh khắc ông đi xuống sườn đồi. Ông biết công việc này không có kết quả, nhưng ông vẫn lựa chọn đẩy tảng đá.
Khi ông không còn mong đợi tảng đá dừng lại trên đỉnh núi, việc đẩy đá không còn là hình phạt của các vị thần nữa, mà là cách ông chứng minh sức sống của chính mình.
5. Giành lại quyền kiểm soát số phận: Quá trình chính là mục đích của cuộc sống
Cuộc sống giống như một bức tranh vẽ trên vải vốn dĩ định sẵn sẽ bị thiêu rụi.
Vì điểm cuối đã được định sẵn là mất đi tất cả, bạn lại càng có thể vẽ một cách tự do mà không cần lo sợ điều gì.
Chúng ta có thể dùng logic này để nhìn nhận lại các trải nghiệm trong cuộc sống hàng ngày:
| Trải nghiệm | Hướng đến kết quả | Hướng đến quá trình trải nghiệm hiện tại |
|---|---|---|
| Yêu đương | Đảm bảo một cuộc hôn nhân không bao giờ thay đổi | Tận hưởng từng phút giây yêu nhau ở hiện tại, trải nghiệm sự ấm áp và tổn thương của nhau. |
| Công việc | Vì đồng lương cuối tháng hoặc địa vị xã hội | Cảm nhận sự trọn vẹn từ việc vượt qua khó khăn và phát huy năng lực bản thân. |
Để thoát khỏi sự hư vô hướng tới kết quả này, bạn phải thay đổi quán tính tiêu cực của mình:
Hãy coi cuộc sống như một trải nghiệm đang diễn ra.
6. Kết luận: Ý nghĩa của nỗ lực chính là bản thân sự nỗ lực
Vũ trụ không thiết lập bất kỳ KPI nào buộc chúng ta phải hoàn thành; đây chính là khởi đầu cho sự tự do của chúng ta.
Ý nghĩa không phải là một danh từ, không phải là một mỏ vàng đang chờ được khám phá; ý nghĩa là một động từ, là quá trình mà bạn chủ động kiến tạo.
Ý nghĩa của nỗ lực là gì?
Ý nghĩa chính là bản thân sự nỗ lực.
Ngay cả khi biết rằng mọi thứ cuối cùng sẽ mất đi, chúng ta vẫn lựa chọn không đầu hàng, không hời hợt, và tập trung sống trọn vẹn từng khoảnh khắc hiện tại.
Đây là đòn đáp trả đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể đưa ra trong một vũ trụ không có sẵn câu trả lời.