Đức Thiên (Phần Đức)

Chương 1: Bàn về Đức

上德不德 是以有德 下德不失德 是以無德

Người có đức hạnh cao nhất không tuyên bố mình ‘có đức’, nên mới thực sự có đức. Người đức thấp cố gắng thể hiện đức hạnh, nên chẳng phải đức thật.

上德無為 而無以為也 上仁為之 而無以為也 上義為之 而有以為也 上禮為之 而莫之應也 則攘臂而扔之

Đức cao nhất là làm điều tốt một cách tự nhiên, không cảm thấy mình đang làm gì phi thường. Bậc nhân cao nhất giúp người không có mục đích. Bậc nghĩa cao nhất làm việc với ý nghĩ ’ta nên làm vậy’. Bậc lễ cao nhất làm việc, nếu người khác không hưởng ứng thì xắn tay áo ép buộc.

故失道而後德 失德而後仁 失仁而後義 失義而後禮 夫禮者 忠信之泊也 而亂之首也

Khi mất ‘Đạo’ mới nói đến ‘Đức’, mất Đức mới nói đến ‘Nhân’, mất Nhân mới nói đến ‘Nghĩa’, mất Nghĩa mới nói đến ‘Lễ’. Lễ là kết quả của lòng trung tín bị nhạt phai, và là khởi đầu của loạn lạc.

前識者 道之華也 而愚之首也

Kẻ tự cho mình thông minh biết trước chỉ nắm được vẻ hào nhoáng bên ngoài của ‘Đạo’, thực ra là khởi đầu của ngu dốt.

是以大丈夫居其厚而不居其泊 居其實而不居其華 故去彼取此

Vì vậy bậc đại trượng phu chọn ở nơi dày dặn, không ở nơi nông cạn; chọn cái chắc thật, không chọn vẻ hào nhoáng. Bỏ cái phù phiếm, giữ lấy cái chân thực.

Chương 2: Đắc Nhất

昔之得一者 天得一以清 地得一以寧 神得一以靈 谷得一以盈 侯王得一以為天下正

Xưa kia những gì đắc được ‘Nhất’ (tức Đạo): Trời đắc Đạo thì trong sáng, Đất đắc Đạo thì yên lành, Thần đắc Đạo thì linh thiêng, Suối đắc Đạo thì đầy ắp, Vương hầu đắc Đạo thì trị vì thiên hạ tốt đẹp.

其致之也 謂天毋已清將恐裂 謂地毋已寧將恐發 謂神毋已靈將恐歇 謂谷毋已盈將恐竭 謂侯王毋已貴以高將恐蹶

Ngược lại, trời nếu không trong có thể nứt, đất nếu không yên có thể sập, thần nếu không linh có thể tắt, suối nếu không đầy có thể cạn, vương hầu nếu không ngừng đuổi theo cao sang có thể ngã.

故必貴而以賤為本 必高矣而以下為基

Vì vậy, cao sang phải lấy khiêm tốn làm gốc rễ, cao phải lấy thấp làm nền tảng.

夫是以侯王自謂曰孤 寡 不榖 此其賤之為本與 非也

Đây là lý do vương hầu tự xưng ‘Cô’ (cô độc), ‘Quả’ (ít ỏi), ‘Bất Cốc’ (không giỏi) — những danh xưng khiêm nhường. Chẳng phải đây là lấy khiêm tốn làm gốc rễ sao? Đúng vậy.

故致數與無與 是故不欲祿祿若玉 硌硌若石

Vì vậy vinh quang cao nhất là không cần vinh quang. Đừng mong được sáng bóng như ngọc, hãy giản dị như đá.

Chương 3: Nghe Đạo

上士聞道 勤而行之 中士聞道 若存若亡 下士聞道 大笑之 弗笑 不足以為道

Bậc trí nghe về ‘Đạo’ sẽ cần mẫn thực hành. Người bình thường nghe về ‘Đạo’ nửa tin nửa ngờ, lúc nhớ lúc quên. Kẻ ngu muội nghe về ‘Đạo’ liền cười nhạo. Nếu hạng người ấy không cười thì chẳng đủ để gọi là Đạo thật.

是以建言有之曰 明道如費 進道如退 夷道如纇 上德如谷 大白如辱 廣德如不足 建德如偷 質真如渝 大方無隅 大器免成 大音希聲 天象無形 道殷無名

Cổ nhân nói: Đạo sáng trông như tối, Đạo tiến trông như lùi, Đạo bằng trông như gồ ghề. Đức cao nhất trông như thung lũng trống rỗng, trắng nhất trông như có vết ô. Đức rộng lớn trông như không đủ, đức vững vàng trông như lười biếng. Bản chất chân thật nhất trông như biến đổi. Hình vuông lớn nhất không có góc, bình lớn nhất không cần hoàn thành. Âm thanh lớn nhất không có tiếng, hình ảnh lớn nhất không có hình. Đạo ẩn trong cái vô danh.

夫唯道 善始且善成

Chỉ có ‘Đạo’ mới có thể bắt đầu tốt đẹp và kết thúc viên mãn.

Chương 4: Phản Phục

反也者 道之動也 弱也者 道之用也

‘Phản phục’ là cách Đạo vận hành — khi sự vật đạt đến cực điểm sẽ quay ngược lại. ‘Mềm yếu’ là cách Đạo phát huy tác dụng.

天下之物生於有 有生於無

Vạn vật trong thiên hạ sinh ra từ ‘có’, và ‘có’ sinh ra từ ‘không’. Như cây đại thụ nảy mầm từ hạt, và hạt đến từ nơi không thể nhìn thấy.

Chương 5: Cân Bằng

道生一 一生二 二生三 三生萬物

‘Đạo’ sinh ra ‘Nhất’, ‘Nhất’ sinh ra ‘Nhị’, ‘Nhị’ sinh ra ‘Tam’, ‘Tam’ sinh ra vạn vật. Như hạt nhỏ dần lớn thành cây đại thụ, đơm hoa kết trái trở thành cả khu rừng.

萬物負陰而抱陽 中氣以為和

Vạn vật đều cõng ‘Âm’ ở lưng và ôm ‘Dương’ ở trước. Như ngày và đêm, nóng và lạnh, năng lượng ở giữa làm cho cả hai hài hòa.

天下之所惡 唯孤 寡 不穀 而王公以自名也

Điều mà thiên hạ ghét nhất là ‘cô độc’, ‘ít ỏi’, ‘vô giá trị’, nhưng vương hầu lại lấy những từ ấy tự xưng.

勿或損之而益 益之而損 故人之所教 夕議而教人

Có những thứ trông như giảm đi lại tăng lên, trông như tăng lên lại giảm đi. Điều người khác dạy ta, ta cũng sẽ suy ngẫm buổi tối rồi dạy lại cho người khác.

故強良者不得死 我將以為學父

Vì vậy, kẻ cứ cố cưỡng ép mạnh mẽ sẽ không có kết cục tốt. Ta sẽ coi lời này là nguyên lý quan trọng nhất trong học tập.

Chương 6: Chí Nhu

天下之至柔 馳騁於天下之致堅

Cái mềm nhất trong thiên hạ có thể tự do xuyên qua cái cứng nhất trong thiên hạ. Như nước trông mềm yếu nhưng có thể xuyên thấm qua đá.

無有入於無間 吾是以知無為之有益

Cái vô hình có thể vào nơi không có kẽ hở. Vì thế ta biết ‘vô vi’ hữu ích biết bao.

不言之教 無為之益 天下希能及之矣

Sự dạy dỗ không dùng lời nói, lợi ích của vô vi — trong thiên hạ hiếm có gì sánh được.

Chương 7: Lập Giới

名與身孰親 身與貨孰多 得與亡孰病

Danh tiếng và thân thể, cái nào quan trọng hơn? Thân thể và tài sản, cái nào đáng giá hơn? Được và mất, cái nào khổ hơn?

甚愛必大費 多藏必厚亡

Càng quý trọng thì càng phải trả giá đắt, tích trữ quá nhiều thì mất mát càng nặng nề.

故知足不辱 知止不殆 可以長久

Vì vậy, biết đủ thì không nhục, biết dừng thì không nguy, mới có thể trường tồn.

Chương 8: Thanh Tĩnh

大成若缺 其用不幣 大盈若沖 其用不窮 大直如詘 大巧如拙 大贏如訥

Hoàn thiện nhất trông như khiếm khuyết, nhưng dùng mãi không hỏng. Đầy đặn nhất trông như trống rỗng, nhưng dùng mãi không hết. Thẳng nhất trông như cong, khéo nhất trông như vụng, giỏi nói nhất trông như ấp úng.

躁勝寒 靚勝炅 請靚可以為天下正

Vận động thắng lạnh, tĩnh lặng thắng nóng. Tâm thanh tịnh mới là khuôn mẫu của thiên hạ.

Chương 9: Tri Túc

天下有道 卻走馬以糞 天下無道 戎馬生於郊

Khi thiên hạ có ‘Đạo’, ngựa chiến được đưa về cày ruộng. Khi thiên hạ không có ‘Đạo’, ngay cả ngựa cái mang thai cũng bị đuổi ra sinh con bên chiến trường.

罪莫大於可欲 禍莫大於不知足 咎莫憯於欲得

Tội lớn nhất là buông thả ham muốn, họa lớn nhất là không biết đủ, lỗi lớn nhất là lòng tham muốn thêm nữa.

故知足之足 恆足矣

Vì vậy, người biết rằng ‘đủ là đủ’ sẽ mãi mãi đầy đủ.

Chương 10: Tri Thiên Hạ

不出於戶 以知天下 不窺於牖 以知天道

Không cần bước ra khỏi cửa cũng biết chuyện thiên hạ. Không cần nhìn ra cửa sổ cũng hiểu quy luật vận hành của trời đất.

其出也彌遠 其知也彌少

Càng đi xa bao nhiêu, lại càng biết ít bấy nhiêu.

是以聖人不行而知 不見而名 弗為而成

Vì vậy thánh nhân không cần ra đi cũng hiểu rõ, không cần nhìn thấy cũng nói rõ lẽ, không cần cố làm cũng hoàn thành.

Chương 11: Vô Vi

為學者日益 聞道者日損 損之又損 以至於無為 無為而無不為

Người học tri thức mỗi ngày thêm nhiều thứ. Người học ‘Đạo’ mỗi ngày bớt đi. Bớt rồi lại bớt, cuối cùng đạt đến ‘vô vi’ — không cố ý làm gì cả. Không cố ý làm mà chẳng có gì không làm được.

將欲取天下也 恆無事 及其有事也 不足以取天下

Muốn trị thiên hạ thì phải không xen vào chuyện thiên hạ. Nếu cái gì cũng xen vào thì không xứng đáng trị thiên hạ.

Chương 12: Đức Thiện

聖人恆無心 以百姓之心為心

Thánh nhân không có tâm riêng, lấy tâm của trăm họ làm tâm mình.

善者善之 不善者亦善之 德善也

Người tốt, đối xử tốt. Người không tốt, cũng đối xử tốt. Đó mới là đức thiện đích thực.

信者信之 不信者亦信之 德信也

Người thành thật, tin tưởng. Người không thành thật, cũng tin tưởng. Đó mới là đức tín đích thực.

聖人之在天下 歙歙焉 為天下渾心 百姓皆屬耳目焉 聖人皆咳之

Thánh nhân sống giữa thiên hạ, thu liễm bản thân, để tâm của thiên hạ hòa làm một. Trăm họ đều dõi theo, thánh nhân đối đãi mọi người như thương yêu trẻ nhỏ.

Chương 13: Sinh Tử

出生 入死

Từ khoảnh khắc chào đời, con người đã bắt đầu đi về phía cái chết.

生之徒十有三 死之徒十有三 而民生生 動皆之死地之十有三

Người sống thọ chiếm khoảng ba phần mười, người yểu mệnh chiếm khoảng ba phần mười, còn những người lẽ ra sống lâu nhưng tự mình quậy phá mà đi vào chỗ chết cũng chiếm khoảng ba phần mười.

夫何故也 以其生生也

Tại sao lại thế? Vì họ quá ham muốn hưởng thụ cuộc sống.

蓋聞善攝生者 陵行不闢兕虎 入軍不被甲兵 兕無所揣其角 虎無所措其爪 兵無所容其刃

Nghe nói người thực sự biết gìn giữ sinh mệnh, đi trên núi không cần tránh tê giác hay hổ, vào quân đội không cần mặc giáp cầm vũ khí. Tê giác không tìm được chỗ để húc, hổ không tìm được chỗ để vồ, đao kiếm không tìm được chỗ để chém.

夫何故也 以其無死地焉

Tại sao? Vì trên thân họ không tìm được chỗ chí tử.

Chương 14: Tôn Quý

道生之而德畜之 物形之而器成之

‘Đạo’ cho vạn vật ra đời, ‘Đức’ nuôi dưỡng vạn vật. Vạn vật có hình dạng thì trở thành các loại vật khác nhau.

是以萬物尊道而貴德

Vì vậy vạn vật đều tôn kính ‘Đạo’ và quý trọng ‘Đức’.

道之尊也 德之貴也 夫莫之爵也 而恆自然也

‘Đạo’ được tôn kính, ‘Đức’ được quý trọng, không phải vì ai phong tước vị cho chúng, mà vì chúng vốn tự nhiên là vậy.

道生之 畜之 長之 遂之 亭之 毒之 養之 覆之

‘Đạo’ sinh ra vạn vật, nuôi dưỡng, cho trưởng thành, phát triển chín muồi, chăm sóc và bảo vệ.

生而弗有也 為而弗恃也 長而弗宰也 此之謂玄德

Sinh ra mà không chiếm hữu, làm mà không ỷ lại, nuôi lớn mà không khống chế. Đó gọi là ‘Huyền Đức’ — đức hạnh thâm sâu nhất.

Chương 15: Thủ Mẫu

天下有始 以為天下母

Vạn vật trong thiên hạ đều có một khởi đầu, khởi đầu này giống như mẹ của thiên hạ.

既得其母 以知其子 復守其母 沒身不殆

Tìm được ‘mẹ’ (cội nguồn) rồi thì biết được ‘con’ (vạn vật). Biết con rồi quay lại giữ gìn mẹ, suốt đời không gặp nguy hiểm.

塞其兌 閉其門 終身不勤

Bít lối dục vọng, đóng cửa ham muốn, suốt đời không phải khổ nhọc.

啟其兌 濟其事 終身不逨

Mở lối dục vọng, bận rộn đuổi theo đủ thứ, suốt đời không thể tự cứu.

見小曰明 守柔曰強

Nhìn thấy điều nhỏ bé gọi là ‘minh’. Giữ sự mềm mại gọi là ‘cường’.

用其光 復歸其明

Dùng ánh sáng phát ra, trở về với bản chất sáng suốt.

毋遺身殃 是謂襲常

Đừng để lại họa cho mình, đó gọi là ’tập thường’ — tuân theo quy luật vĩnh hằng.

Chương 16: Đạo Tặc

使我挈有知也 行於大道 唯施是畏

Nếu ta có chút trí tuệ, đi trên đại đạo, điều ta sợ nhất là đi lệch đường.

大道甚夷 民甚好解

Đại đạo thực ra rất bằng phẳng, nhưng người đời lại thích đi đường tắt.

朝甚除 田甚蕪 倉甚虛 服文采 帶利劍 厭食而齎財有餘 是謂盜竽 非道也

Triều đình quét dọn sạch bóng, nhưng ruộng đồng hoang vu cỏ mọc, kho thóc trống rỗng. Quan lại mặc áo gấm, đeo kiếm sắc, ăn ngán sơn hào hải vị mà vẫn tích trữ tài sản. Đây gọi là ‘đạo tặc’ — kẻ cướp đầu sỏ! Hoàn toàn chẳng phải Đạo!

Chương 17: Thiện Quan

善建者不拔 善抱者不脫 子孫以祭祀不絕

Người giỏi xây nền tảng thì nền không bị nhổ. Người giỏi nắm giữ thì không bị tuột. Người như vậy, con cháu cúng tế không bao giờ dứt.

修之身 其德乃真 修之家 其德有餘 修之鄉 其德乃長 修之邦 其德乃豐 修之天下 其德乃博

Dùng Đạo tu dưỡng bản thân, đức hạnh sẽ chân thật. Dùng Đạo trị gia đình, đức hạnh sẽ dư dả. Dùng Đạo trị làng xóm, đức hạnh sẽ lâu dài. Dùng Đạo trị quốc gia, đức hạnh sẽ phong phú. Dùng Đạo trị thiên hạ, đức hạnh sẽ rộng lớn.

以身觀身 以家觀家 以鄉觀鄉 以邦觀邦 以天下觀天下

Lấy mình xem người, lấy nhà mình xem nhà người, lấy làng mình xem làng người, lấy nước mình xem nước người, lấy thiên hạ xem thiên hạ.

吾何以知天下然慈 以此

Ta làm sao biết thiên hạ là như vậy? Chính nhờ phương pháp này.

Chương 18: Hàm Đức

含德之厚者 比於赤子 蜂蠆虺蛇弗螫 攫鳥猛獸弗搏 骨弱筋柔而握固 未知牝牡之合而朘怒 精之至也 終日號而不嚘 和之至也

Người đức hạnh dày dặn giống như em bé sơ sinh. Ong độc rắn rít không chích, chim ưng thú dữ không vồ. Xương mềm gân yếu nhưng tay nắm chặt. Chưa biết chuyện nam nữ mà bộ phận vẫn cương lên — đó là vì tinh khí sung mãn đến cực điểm. Khóc cả ngày mà giọng không khàn — đó là vì thân tâm hài hòa đến cực điểm.

和曰常 知和曰明 益生曰祥 心使氣曰強

Hài hòa gọi là ’thường’ — đạo lý vĩnh hằng. Biết hài hòa gọi là ‘minh’. Cố ý đuổi theo trường sinh gọi là ‘bất tường’. Tâm cưỡng ép khí gọi là ‘cường’.

物壯即老 謂之不道 不道早已

Sự vật mạnh mẽ đến cực điểm rồi sẽ suy lão, đó gọi là không hợp Đạo. Không hợp Đạo thì sớm tiêu vong.

Chương 19: Huyền Đồng

知者弗言 言者弗知

Người thực sự có trí tuệ không nói nhiều, kẻ nói suốt ngày lại không có trí tuệ thật.

塞其兌 閉其門 和其光 同其塵 挫其銳 解其紛 是謂玄同

Bít lối dục vọng, đóng cửa ham muốn, thu liễm ánh sáng, hòa lẫn với bụi đất, mài bớt sắc bén, gỡ bỏ rối ren. Đó gọi là ‘Huyền Đồng’ — hòa làm một với vạn vật.

故不可得而親 亦不可得而疏 不可得而利 亦不可得而害 不可得而貴 亦不可得而賤 故為天下貴

Vì vậy không thể thân cận, cũng không thể xa cách; không thể mang lợi, cũng không thể gây hại; không thể tôn vinh, cũng không thể hạ thấp. Chính vì thế mà trở thành bậc tôn quý nhất thiên hạ.

Chương 20: Trị Bang

以正之邦 以畸用兵 以無事取天下 吾何以知其然也

Dùng chính đạo trị quốc gia, dùng kỳ mưu đánh trận, dùng vô sự mà được thiên hạ. Ta làm sao biết là như vậy?

夫天下多忌諱 而民彌貧 民多利器 而邦滋昏 人多知 而奇物滋起 法物滋彰 而盜賊多有

Thiên hạ cấm kỵ càng nhiều, trăm họ lại càng nghèo. Trăm họ vũ khí càng nhiều, đất nước lại càng hỗn loạn. Người ta càng khôn lanh mánh khóe, chuyện kỳ quái càng nhiều. Luật lệ càng rõ ràng, trộm cướp lại càng lắm.

是以聖人之言曰 我無為而民自化 我好靜而民自正 我無事而民自富 我欲不欲而民自樸

Vì vậy thánh nhân nói: ‘Ta không cố làm gì, trăm họ tự thay đổi. Ta thích yên tĩnh, trăm họ tự đi đúng đường. Ta không xen chuyện, trăm họ tự giàu có. Ta không ham muốn gì, trăm họ tự trở nên chất phác.’

Chương 21: Vi Chính

其正悶悶 其民屯屯 其正察察 其邦決決

Trị nước rộng rãi khoan hòa, trăm họ sẽ thuần hậu chất phác. Trị nước tinh ranh khắt khe, trăm họ sẽ xảo trá oán hờn.

禍 福之所倚 福 禍之所伏 孰知其極

Trong họa ẩn chứa phúc, trong phúc tiềm tàng họa. Ai biết được kết cục cuối cùng sẽ ra sao?

其無正也 正復為奇 善復為妖

Mọi thứ đều không có chuẩn mực tuyệt đối. Bình thường có thể biến thành kỳ quái, tốt có thể biến thành xấu.

人之迷也 其日固久矣

Con người bị mê lầm bởi những điều này đã rất lâu rồi.

是以方而不割 兼而不刺 直而不紲 光而不耀

Vì vậy thánh nhân vuông vắn mà không cắt xé, có góc cạnh mà không đâm chọc, ngay thẳng mà không cứng nhắc, tỏa sáng mà không chói lọi.

Chương 22: Trường Sinh

治人事天 莫若嗇

Quản lý con người, phụng sự trời đất, không gì tốt hơn ’tiết kiệm’.

夫唯嗇 是以蚤服 蚤服是謂重積德 重積德則無不克 無不克則莫知其極 莫知其極 可以有國 有國之母 可以長久

Chính vì tiết kiệm nên chuẩn bị sớm. Chuẩn bị sớm tức là liên tục tích lũy đức hạnh. Liên tục tích lũy đức hạnh thì không gì không vượt qua được. Không gì không vượt qua thì không ai biết giới hạn ở đâu. Không ai biết giới hạn thì có thể trị quốc. Nắm được gốc rễ trị quốc thì có thể trường tồn.

是謂深根固柢 長生久視之道也

Đó gọi là bám rễ sâu, vững gốc chắc — đây chính là đạo trường sinh cửu thị.

Chương 23: Cư Vị

治大國 若烹小鮮

Trị nước lớn giống như rán con cá nhỏ — phải nhẹ nhàng, đừng lật qua lật lại, không thì cá nát.

以道蒞天下 其鬼不神 非其鬼不神也 其神不傷人也 非其神不傷人也 聖人亦弗傷也

Dùng ‘Đạo’ trị thiên hạ, quỷ thần không tác quái. Không phải quỷ không linh, mà sức mạnh của chúng không hại người. Không phải sức mạnh chúng không hại người, mà thánh nhân cũng không hại người.

夫兩不相傷 故德交歸焉

Hai bên đều không làm hại nhau, nên đức tốt đẹp hội tụ về một nơi.

Chương 24: Xử Hạ

大邦者 下流也 天下之牝 天下之交也

Nước lớn giống như hạ lưu dòng sông, là mẹ của thiên hạ, là nơi thiên hạ hội tụ.

牝恆以靚勝牡 為其靚也 故宜為下

Cái mềm (mẹ) luôn dùng sự tĩnh lặng để thắng cái cứng (cha), vì tĩnh lặng chính là khiêm nhường ở dưới. Vì vậy nên khiêm nhường.

大邦以下小邦 則取小邦 小邦以下大邦 則取於大邦 故或下以取 或下而取

Nước lớn khiêm nhường trước nước nhỏ, sẽ được nước nhỏ quy thuận. Nước nhỏ khiêm nhường trước nước lớn, sẽ được nước lớn tiếp nhận. Vậy nên có khi chủ động khiêm nhường mà được, có khi bị động khiêm nhường mà được chấp nhận.

故大邦者 不過欲兼畜人 小邦者 不過欲入事人

Nước lớn chẳng qua muốn chăm lo thêm nhiều người. Nước nhỏ chẳng qua muốn gia nhập một đại gia đình, phục vụ mọi người.

夫皆得其欲 則大者宜為下

Muốn cả hai bên đều được điều mình muốn, nước lớn nên khiêm nhường hơn.

Chương 25: Đạo Chú

道者 萬物之注也 善人之寳也 不善人之所寳也

‘Đạo’ là nơi quy tụ của vạn vật, là báu vật của người lương thiện, cũng là nơi nương tựa của kẻ bất thiện.

美言可以市 尊行可以賀人 人之不善 何棄之有

Lời hay có thể đổi được vật ngoài chợ, hành vi cao quý được người đời chúc mừng. Một người phẩm hạnh không tốt, sao lại nỡ bỏ rơi?

故立天子 置三卿 雖有拱之璧以先四馬 不善坐 而進此

Vì vậy khi phong thiên tử, đặt ba đại thần, dù tay bưng ngọc bích lớn, trước xe tứ mã, cũng không bằng ngồi xuống dâng ‘Đạo’ này.

古之所以貴此者何也 不謂求以得 有罪以免輿 故為天下貴

Người xưa vì sao trân quý ‘Đạo’ đến thế? Chẳng phải vì nó giúp cầu gì được nấy sao? Chẳng phải vì nó giúp kẻ có tội thoát phạt sao? Vì vậy nó mới là thứ quý nhất thiên hạ.

Chương 26: Vô Nan

為無為 事無事 味無味

Làm mà như không làm, xử lý chuyện mà như không có chuyện, nếm vị mà như không có vị.

大小多少 報怨以德

Lấy lớn xem nhỏ, lấy nhiều xem ít, dùng đức hạnh đáp lại oán hờn.

圖難乎其易也 為大乎其細也 天下之難作於易 天下之大作於細

Giải quyết việc khó, bắt đầu từ chỗ dễ. Làm việc lớn, bắt đầu từ chi tiết nhỏ. Việc khó trong thiên hạ đều khởi từ chỗ dễ. Việc lớn trong thiên hạ đều khởi từ chỗ nhỏ.

是以聖人終不為大 故能成其大

Vì vậy thánh nhân không bao giờ tự cho mình là vĩ đại, nên mới có thể thành tựu vĩ đại.

夫輕諾必寡信 多易必多難

Người dễ dàng hứa hẹn ắt ít giữ lời. Người coi gì cũng dễ ắt gặp nhiều khó khăn.

是以聖人猶難之 故終於無難

Vì vậy thánh nhân xem mọi thứ như khó khăn, nên cuối cùng không còn khó khăn nào.

Chương 27: Phụ Vật

其安也 易持也 其未兆也 易謀也 其脆也 易判也 其微也 易散也 為之於其未有也 治之於其未亂也

Lúc yên ổn thì dễ giữ. Lúc chưa có dấu hiệu thì dễ tính toán. Lúc mỏng manh thì dễ phân tách. Lúc nhỏ bé thì dễ tan biến. Phải làm khi chuyện chưa xảy ra, phải trị khi cục diện chưa hỗn loạn.

合抱之木 生於毫末 九成之臺 作於羸土 百仞之高 始於足下

Cây đại thụ hai người ôm là từ mầm non nhỏ xíu mọc lên. Đài cao chín tầng là từ một gánh đất đắp nên. Nơi cao ngàn trượng bắt đầu từ bước chân đầu tiên.

為之者敗之 執之者失之 是以聖人無為也 故無敗也 無執也 故無失也 民之從事也 恆於其成而敗之 故慎終若始 則無敗事矣

Cưỡng cầu sẽ thất bại, bám giữ sẽ mất. Vì vậy thánh nhân không cưỡng cầu nên không thất bại; không bám giữ nên không mất. Người thường làm việc, hay thất bại khi sắp thành công. Vì vậy thận trọng lúc cuối như lúc đầu thì không có chuyện thất bại.

是以聖人慾不欲 而不貴難得之貨 學不學 而復眾人之所過 能輔萬物之自然 而弗敢為

Vì vậy thánh nhân ham muốn sự không ham muốn, không quý trọng vật khó được. Thánh nhân học điều người ta không học, giúp mọi người sửa lỗi lầm. Thánh nhân có thể phụ trợ vạn vật phát triển tự nhiên mà không dám xen vào.

Chương 28: Huyền Đức

故曰 為道者非以明民也 將以愚之也 民之難治也 以其知也

Vì vậy nói rằng, người theo ‘Đạo’ không phải để làm dân khôn lanh xảo trá, mà để dân trở về chất phác. Dân sở dĩ khó trị là vì họ quá nhiều mánh khóe.

故以知知邦 邦之賊也 以不知知邦 邦之德也

Dùng mưu mẹo trị nước là họa hại cho nước. Dùng chất phác trị nước là phúc đức cho nước.

恆知此兩者 亦稽式也 恆知稽式 此謂玄德

Luôn biết sự khác biệt giữa hai cách này chính là chuẩn mực đo lường. Luôn hiểu chuẩn mực này gọi là ‘Huyền Đức’ — đức hạnh thâm sâu nhất.

玄德深矣 遠矣 與物反矣 乃至大順

Huyền Đức thâm sâu, xa vời, nhìn bề ngoài ngược chiều với sự vật thông thường, nhưng cuối cùng đạt đến cảnh giới hài hòa tối thượng.

Chương 29: Giang Hải

江海所以能為百谷王者 以其善下之 是以能為百谷王

Sông lớn biển cả sở dĩ làm vua của trăm dòng suối, là vì chúng giỏi ở vị trí thấp. Vì ở thấp, tất cả nước đều chảy về, nên mới có thể làm vua của trăm dòng.

是以聖人之慾上民也 必以其言下之 欲先民也 必以其身後之 故居前而民弗害也 居上而民弗重也 天下樂推而弗猒也 非以其無諍與 故天下莫能與諍

Vì vậy thánh nhân muốn đứng trên dẫn dắt dân, lời nói phải khiêm nhường. Muốn đi trước dẫn đường cho dân, hành động phải đặt mình phía sau. Nên thánh nhân đứng phía trước, dân không thấy bị hại; đứng phía trên, dân không thấy nặng nề. Thiên hạ vui lòng tôn phò mà không chán ghét. Vì không tranh giành, nên thiên hạ không ai tranh được với ngài.

Chương 30: An Cư

小邦寡民

Một nước nhỏ, dân ít.

使十百人之器毋用 使民重死而遠徙 有車周無所乘之 有甲兵無所陳之 使民復結繩而用之

Dù có công cụ phục vụ mười, trăm người cũng không dùng. Để dân quý trọng sinh mệnh, không muốn di cư đi xa. Có xe mà không có nơi cần đi. Có giáp binh mà không có nơi cần bày ra. Để dân trở lại thời thắt nút dây ghi nhớ.

甘其食 美其服 樂其俗 安其居

Thấy thức ăn của mình ngon ngọt, thấy quần áo của mình đẹp đẽ, vui với phong tục tập quán của mình, sống yên ổn trong ngôi nhà của mình.

鄰邦相望 雞狗之聲相聞 民至老死 不相往來

Nước láng giềng gần đến nỗi nhìn thấy nhau, tiếng gà tiếng chó nghe rõ mồn một, nhưng dân từ lúc sinh đến khi chết, không qua lại lẫn nhau.

Chương 31: Bất Tích

信言不美 美言不信 知者不博 博者不知 善者不多 多者不善

Lời thật nghe không hay, lời hay chưa chắc thật. Người thực sự có trí tuệ không khoe khoang học vấn, kẻ khoe khoang khắp nơi chưa chắc có trí tuệ thật. Người tốt không tham nhiều, kẻ tham nhiều không phải người tốt.

聖人無積 既以為人 己愈有 既以予人 己愈多

Thánh nhân không tích trữ cho mình. Càng giúp người, mình lại càng có nhiều hơn. Càng cho người, mình lại càng phong phú hơn.

故天之道 利而不害 人之道 為而弗爭

Vì vậy đạo của trời là lợi ích mà không gây hại. Đạo của người là làm mà không tranh giành.

Chương 32: Tam Bảo

天下皆謂我大 不宵 夫唯大 故不宵 若宵 細久矣

Thiên hạ đều nói ‘Đạo’ của ta quá lớn, chẳng giống gì cả. Chính vì lớn nên mới chẳng giống gì. Nếu mà giống thứ gì đó, thì đã trở nên nhỏ bé từ lâu rồi.

我恆有三寶之 一曰慈 二曰儉 三曰不敢為天下先

Ta luôn có ba báu vật giữ gìn. Thứ nhất gọi là ’từ ái’, thứ hai gọi là ’tiết kiệm’, thứ ba gọi là ‘không dám đi trước thiên hạ’.

夫慈 故能勇 儉 故能廣 不敢為天下先 故能為成事長

Nhờ từ ái nên có thể dũng cảm. Nhờ tiết kiệm nên có thể rộng rãi. Nhờ không tranh trước nên mới có thể trở thành người lãnh đạo.

今捨其慈且勇 捨其儉且廣 捨其後且先 則必死矣

Nay bỏ từ ái mà muốn dũng cảm, bỏ tiết kiệm mà muốn rộng rãi, không chịu ở sau mà tranh lên trước, tất sẽ chết.

夫慈 以戰則勝 以守則固 天將建之 如以慈垣之

Có từ ái, đánh trận sẽ thắng, phòng thủ sẽ vững. Trời muốn giúp ai, dùng từ ái như bức tường bao bọc.

Chương 33: Bất Tranh

善為士者不武 善戰者不怒 善勝敵者弗與 善用人者為之下

Dũng sĩ đích thực không khoe vũ lực, người giỏi đánh trận không nổi giận, người giỏi thắng địch không đối đầu trực diện, người giỏi dùng người đặt mình ở dưới.

是謂不爭之德 是謂用人 是謂天 古之極也

Đó gọi là đức ‘bất tranh’, gọi là giỏi dùng người, gọi là hợp thiên đạo, là cảnh giới tối cao từ xưa đến nay.

Chương 34: Dụng Binh

用兵有言曰 吾不敢為主而為客 不敢進寸而退尺

Về dụng binh có câu: ‘Ta không dám làm bên tấn công, thà làm bên phòng thủ. Không dám tiến một tấc, thà lùi một thước.’

是謂行無行 攘無臂 執無兵 乃無敵矣

Đó gọi là hành quân mà như không hành quân, vung tay mà như không có tay, cầm vũ khí mà như không có vũ khí — như vậy ngược lại thiên hạ vô địch.

禍莫大於無適 無適近亡吾寶矣

Họa lớn nhất là coi thường kẻ địch. Coi thường kẻ địch, suýt nữa mất ba báu vật của ta.

故稱兵相若 則哀者勝矣

Khi hai bên quân lực ngang nhau, bên nào lòng đau xót không muốn đánh sẽ thắng.

Chương 35: Hoài Ngọc

吾言甚易知也 甚易行也 而人莫之能知也 而莫之能行也

Lời ta rất dễ hiểu, cũng rất dễ làm. Nhưng thiên hạ không ai hiểu được, cũng không ai làm được.

言有君 事有宗 夫唯無知也 是以不我知

Lời ta có chủ đề, việc ta có gốc rễ. Chỉ vì người ta không hiểu những điều này nên không hiểu ta.

知我者希 則我貴矣 是以聖人被褐而懷玉

Người hiểu ta thì ít, thế thì ta lại càng quý. Vì vậy thánh nhân ngoài mặc áo vải thô, mà trong lòng ôm ngọc quý.

Chương 36: Tri Bệnh

知不知 尚矣 不知不知 病矣

Biết rằng mình có chỗ không biết, đó là điều tuyệt vời nhất. Không biết rằng mình có chỗ không biết, đó mới là bệnh.

是以聖人之不病 以其病病也 是以不病

Thánh nhân sở dĩ không mắc bệnh, là vì ngài coi bệnh là bệnh. Chính vì biết đó là bệnh, nên mới không mắc bệnh.

Chương 37: Úy Úy

民之不畏畏 則大畏將至矣

Khi dân không sợ điều đáng sợ, thì điều đáng sợ hơn sắp đến.

毋閘其所居 毋猒其所生 夫唯弗猒 是以不猒

Đừng ép dân chỗ ở chật hẹp, đừng bóp nghẹt đời sống của dân. Chỉ cần không bóp nghẹt, dân sẽ không chán ghét.

是以聖人 自知而不自見也 自愛而不自貴也 故去彼取此

Vì vậy thánh nhân hiểu mình nhưng không phô trương, yêu mình nhưng không tự cho mình cao quý. Cho nên bỏ cái tự đại, giữ cái tự biết.

Chương 38: Thiên Võng

勇於敢者則殺 勇於不敢者則栝 此兩者或利或害

Dũng mãnh mà liều lĩnh thì chết, dũng mãnh mà biết nhường thì sống. Hai loại dũng cảm này, một có lợi một có hại.

天之所惡 孰知其故

Trời ghét điều gì, ai biết được nguyên do?

天之道 不彈而善勝 不言而善應 不召而自來 彈而善謀

Đạo trời không tranh mà giỏi thắng, không nói mà giỏi ứng, không gọi mà tự đến, trông thong thả mà giỏi sắp đặt.

天網恢恢 疏而不失

Lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt.

Chương 39: Tư Sát

若民恆且不畏死 奈何以殺懼之也

Nếu dân vốn không sợ chết, lấy hình phạt tử mà dọa có ích gì?

若民恆是畏死 則而為者 吾得而殺之 夫孰敢矣

Nếu dân luôn sợ chết, kẻ nào làm ác, ta bắt giết đi, ai còn dám?

若民恆且必畏死 則恆有司殺者

Nếu dân luôn sợ chết, thì luôn phải có người chuyên thi hành hình phạt.

夫代司殺者殺 是代大匠斵也 夫代大匠斵者 則希不傷其手矣

Thay người thi hành hình phạt mà tự tay giết, giống như thay thợ mộc bậc thầy mà đẽo gỗ. Người thay thợ bậc thầy đẽo gỗ, hiếm có ai không chặt vào tay mình.

Chương 40: Quý Sinh

人之饑也 以其取食稅之多也 是以飢

Dân sở dĩ đói là vì bên trên thu thuế quá nhiều, nên mới đói.

百姓之不治也 以其上有以為也 是以不治

Trăm họ sở dĩ khó trị là vì bên trên can thiệp quá nhiều, nên mới khó trị.

民之輕死 以其求生之厚也 是以輕死

Dân sở dĩ coi nhẹ cái chết, là vì bên trên ham hưởng thụ quá mức, nên dân mới không coi trọng mạng sống.

夫唯無以生為者 是賢貴生

Chỉ có người không quá ham cầu hưởng thụ mới là người thực sự biết quý trọng sinh mệnh.

Chương 41: Nhu Nhược

人之生也柔弱 其死也恆仞堅強 萬物草木之生也柔脆 其死也枯槁

Người khi sống thì cơ thể mềm mại. Khi chết thì cứng đờ. Cỏ cây khi sống thì mềm mại. Khi chết thì khô héo.

故曰 堅強者 死之徒也 柔弱微細 生之徒也

Vì vậy, cứng rắn mạnh mẽ thuộc về cái chết. Mềm yếu nhỏ bé thuộc về sự sống.

兵強則不勝 木強則恆

Quân đội quá cứng rắn ngược lại không thắng, cây quá cứng ngược lại dễ gãy.

強大居下 柔弱微細居上

Cứng mạnh ở dưới, mềm yếu nhỏ bé ở trên.

Chương 42: Thiên Đạo

天下之道 猶張弓者也 高者抑之 下者舉之 有餘者損之 不足者補之

Đạo của thiên hạ giống như giương cung bắn tên. Chỗ cao thì ấn xuống, chỗ thấp thì nâng lên. Chỗ dư thì bớt đi, chỗ thiếu thì bù vào.

故天之道 損有餘而益不足 人之道 損不足而奉有餘

Đạo trời bớt chỗ thừa bù chỗ thiếu. Đạo người lại ngược — bớt chỗ đã thiếu để cung phụng chỗ đã thừa.

孰能有餘而有以取奉於天者 唯有道者乎

Ai có thể lấy phần dư của mình hiến dâng cho thiên hạ? Chỉ có người hiểu ‘Đạo’ mới làm được.

是以聖人為而弗有 成功而弗居也 若此 其不欲見賢也

Vì vậy thánh nhân làm mà không chiếm hữu, thành công mà không giữ công. Chính vì thế mà không muốn phô bày tài giỏi.

Chương 43: Thủy Đức

天下莫柔弱於水 而攻堅強者莫之能勝也 以其無以易之

Dưới trời không gì mềm yếu hơn nước, nhưng muốn phá thứ cứng rắn thì không gì hơn được nước. Bởi không gì thay thế được nước.

水之勝剛 弱之勝強 天下莫弗知 而莫能行也

Nước mềm thắng đá cứng, yếu thắng mạnh. Thiên hạ không ai không biết, nhưng không ai làm được.

故聖人之言云 曰受邦之詬 是謂社稷之主 受邦之不祥 是謂天下之王

Vì vậy thánh nhân nói: ‘Chịu nhục cho đất nước mới xứng là chủ giang sơn. Gánh họa cho đất nước mới xứng là vua thiên hạ.’

正言若反

Lời đúng nghe tựa lời ngược.

Chương 44: Hữu Giới

和大怨 必有餘怨 焉可以為善

Hòa giải oán hận sâu sắc, tất còn sót lại oán hận. Sao có thể gọi là cách hay?

是以聖人執右介 而不以責於人

Vì vậy thánh nhân cầm cuống khế ước (đại diện cho chủ động chịu thiệt), nhưng không dùng nó để đòi nợ người khác.

故有德司介 無德司徹

Người có đức chỉ lo phần việc của mình, không truy cứu người khác. Kẻ vô đức chuyên truy cứu trách nhiệm người khác.

夫天道無親 恆與善人

Đạo trời không thiên vị, luôn giúp đỡ người lương thiện.

Đạo Thiên

Chương 45: Quán Đạo

道可道也 非恆道也

‘Đạo’ có thể nói ra thành lời thì không phải Đạo vĩnh hằng.

名可名也 非恆名也

‘Tên’ có thể gọi ra thành tên thì không phải tên vĩnh hằng.

無名萬物之始也

‘Vô danh’ là khởi đầu của vạn vật.

有名萬物之母也

‘Hữu danh’ là mẹ của vạn vật.

故恆無欲也 以觀其眇 恆有欲也 以觀其所徼

Vì vậy thường giữ trạng thái không ham muốn để nhìn thấy sự huyền diệu của Đạo. Thường mang ham muốn thì chỉ thấy bề ngoài của Đạo.

兩者同出 異名同謂 玄之又玄 眾眇之門

Hai thứ cùng xuất phát từ một nguồn, chỉ tên gọi khác nhau. Đều gọi là ‘Huyền’ — sâu thẳm lại sâu thẳm. Đây chính là cánh cửa dẫn đến mọi sự huyền diệu.

Chương 46: Quán Kiểu

天下皆知美 為美惡已 皆知善 訾不善矣

Thiên hạ ai cũng biết thế nào là đẹp, thế thì ‘xấu’ đã xuất hiện. Ai cũng biết thế nào là thiện, thế thì ‘bất thiện’ đã xuất hiện.

有無之相生也 難易之相成也 長短之相形也 高下之相盈也 音聲之相和也 先後之相隨 恆也

‘Có’ và ‘không’ sinh ra lẫn nhau, ‘khó’ và ‘dễ’ thành tựu nhau, ‘dài’ và ’ngắn’ so sánh nhau, ‘cao’ và ’thấp’ bổ trợ nhau, ‘âm’ và ’thanh’ hòa hợp nhau, ’trước’ và ‘sau’ theo nhau — muôn đời vẫn vậy.

是以聖人居無為之事 行不言之教

Vì vậy thánh nhân dùng thái độ ‘vô vi’ xử lý mọi việc, dùng cách không nói mà dạy.

萬物作焉而不辭 生焉而不有 為焉而不恃 功成而不處 夫唯不處 是以不去

Vạn vật khởi lên, ngài không từ chối. Vạn vật sinh trưởng, ngài không chiếm hữu. Làm việc tốt mà không ỷ lại. Việc thành mà không giữ chỗ. Chính vì không giữ chỗ nên công lao mãi còn.

Chương 47: An Dân

不上賢 使民不爭 不貴難得之貨 使民不為盜 不見可欲 使民不亂

Không đề cao người tài giỏi, dân sẽ không tranh đua. Không quý trọng vật hiếm, dân sẽ không trộm cắp. Không để dân thấy thứ khơi gợi ham muốn, lòng dân sẽ không loạn.

是以聖人之治也 虛其心 實其腹 弱其志 強其骨

Vì vậy cách trị thiên hạ của thánh nhân: để tâm dân giản đơn, để bụng dân no đủ, giảm bớt dã tâm, làm thân thể mạnh khỏe.

恆使民無知無欲也 使夫知不敢 弗為而已 則無不治矣

Để dân mãi chất phác không nhiều ham muốn, khiến kẻ khôn lỏi không dám làm bậy. Dùng cách không cưỡng ép thì không gì không trị được.

Chương 48: Đạo Dụng

道沖 而用之有弗盈也 潚呵 始萬物之宗

‘Đạo’ giống như chiếc bình rỗng, dùng bao nhiêu cũng không hết. Thăm thẳm thay! Nó giống như tổ tiên của vạn vật.

銼其兌 解其紛 和其光 同其塵

Mài bớt sắc bén, gỡ rối rắm, hòa ánh sáng, hòa lẫn với bụi đất.

湛呵 似或存 吾不知誰子也 象帝之先

Nó sâu thẳm thay, dường như có dường như không. Ta không biết nó là con ai, hình như đã tồn tại trước cả Thượng Đế.

Chương 49: Dụng Trung

天地不仁 以萬物為芻狗 聖人不仁 以百姓為芻狗

Trời đất không thiên vị, xem vạn vật như chó rơm cúng tế — đối xử bình đẳng. Thánh nhân không thiên vị, xem trăm họ như chó rơm — không đặc biệt bênh vực ai.

天地之間 其猶橐籥與 虛而不淈 動而俞出

Giữa trời đất chẳng khác nào chiếc bễ lớn? Bên trong rỗng mà không bao giờ cạn. Càng động, gió càng nhiều.

多聞數窮 不若守於中

Biết quá nhiều, tính toán quá kỹ, ngược lại đi vào ngõ cụt. Chi bằng giữ sự cân bằng ở giữa.

Chương 50: Cốc Thần

穀神不死 是謂玄牝

Thần linh thung lũng không bao giờ chết, đó gọi là ‘Huyền Tẫn’ — bà mẹ huyền bí.

玄牝之門 是謂天地之根

Cửa của bà mẹ huyền bí chính là cội rễ của trời đất.

綿綿呵若存 用之不勤

Liên miên bất tận, dường như luôn hiện hữu. Dùng bao nhiêu cũng không cạn.

Chương 51: Vô Tư

天長地久 天地之所以能長且久者 以其不自生也 故能長生

Trời dài đất lâu. Trời đất sở dĩ trường tồn là vì không sống vì mình, nên mới sống lâu dài.

是以聖人退其身而身先 外其身而身存

Vì vậy thánh nhân lui thân ra sau mà lại lên trước. Đặt lợi ích bản thân ra ngoài mà lại bảo toàn được mình.

不以其無私與 故能成其私

Chẳng phải vì ngài vô tư sao? Vì vậy mà ngược lại thành tựu được việc của mình.

Chương 52: Trị Thủy

上善治水 水善利萬物而有靜 居眾之所惡 故幾於道矣

Điều thiện tối cao giống như nước. Nước giỏi giúp ích vạn vật mà yên lặng, ở chỗ mọi người không thích đến. Vì vậy nước gần nhất với ‘Đạo’.

居善地 心善淵 予善天 言善信 正善治 事善能 動善時

Chọn nơi ở thấp, tâm sâu như vực, cho đi rộng như trời, nói lời giữ tín, trị vì công bằng, làm việc có năng lực, hành động đúng thời.

夫唯不爭 故無尤

Chính vì không tranh giành nên không có lỗi lầm và oán hận.

Chương 53: Trì Doanh

持而盈之 不若其已

Bưng bát nước đầy ắp, chẳng bằng dừng lại đừng rót thêm.

揣而銳之 不可常葆之

Dao mài quá sắc quá nhọn thì không thể giữ mãi được.

金玉盈室 莫之守也

Vàng ngọc chất đầy nhà, không ai giữ được.

貴富而驕 自遺咎也

Giàu sang mà kiêu ngạo là tự gieo mầm họa.

功述身退 天之道也

Việc xong thì lui thân. Đó là đạo của trời.

Chương 54: Vô Bất Vi

戴營魄抱一 能毋離乎 摶氣至柔 能嬰兒乎

Để thân thể và linh hồn hợp làm một, không tách rời, bạn làm được không? Điều hòa hơi thở mềm mại như trẻ sơ sinh, bạn làm được không?

脩除玄鑒 能毋疵乎 愛民栝國 能毋以知乎

Lau sạch tấm gương thâm sâu trong tâm không một tì vết, bạn làm được không? Yêu dân trị nước mà không dùng mưu mẹo, bạn làm được không?

天門啟闔 能為雌乎 明白四達 能毋以知乎

Khi các giác quan mở đóng, có thể giữ yên lặng nhu thuận không? Thông suốt bốn phương mà không dựa vào tiểu xảo không?

生之 畜之 生而弗有 長而弗宰也 是謂玄德

Cho vạn vật sinh trưởng, nuôi dưỡng vạn vật. Cho ra đời mà không chiếm hữu, cho trưởng thành mà không thống trị. Đó gọi là ‘Huyền Đức’ — đức hạnh thâm sâu nhất.

Chương 55: Huyền Trung

卅輻同一轂 當其無 有車之用也

Ba mươi nan hoa cùng đỡ một trục bánh xe, chính vì trục rỗng nên bánh xe mới quay, xe mới có ích.

埏埴為器 當其無 有埴器之用也

Nhào đất nặn thành bát, chính vì giữa bát rỗng nên bát mới đựng được đồ, mới có ích.

鑿戶牖 當其無 有室之用也

Đục cửa ra vào, cửa sổ trên tường, chính vì có khoảng trống nên nhà mới ở được, mới có ích.

故有之以為利 無之以為用

Vì vậy, ‘có’ mang lại tiện lợi, ‘không’ mới là chìa khóa phát huy tác dụng.

Chương 56: Vi Phúc

五色使人目盲 馳騁田臘使人心發狂 難得之貨使人之行妨 五味使人之口爽 五音使人之耳聾

Năm sắc màu rực rỡ khiến mắt người mờ đi. Phi ngựa đuổi săn khiến tâm người cuồng loạn. Vật quý hiếm khiến hành vi người lệch lạc. Năm vị ngon khiến miệng người mất vị giác. Năm âm hay khiến tai người điếc.

是以聖人之治也 為腹不為目 故去彼取此

Vì vậy thánh nhân trị thiên hạ, lo no bụng (nhu cầu căn bản) chứ không chạy theo hào nhoáng (hưởng thụ bên ngoài). Cho nên bỏ cái hào nhoáng, giữ cái thực chất.

Chương 57: Sủng Nhục

寵辱若驚 貴大患若身

Được sủng ái hay bị sỉ nhục đều giật mình, xem đại họa nặng như thân thể mình.

何謂寵辱若驚 寵之為下 得之若驚 失之若驚 是謂寵辱若驚

Thế nào là ‘sủng nhục đều giật mình’? Được sủng ái thực ra là điều thấp kém. Được thì giật mình, mất thì giật mình — đó gọi là sủng nhục nhược kinh.

何謂貴大患若身 吾所以有大患者 為吾有身也 及吾無身 有何患

Thế nào là ‘xem đại họa nặng như thân’? Ta sở dĩ có đại họa là vì ta có thân xác này. Nếu ta không có thân, lấy đâu ra họa?

故貴為身於為天下 若可以託天下矣 愛以身為天下 如可以寄天下矣

Vì vậy, ai xem thân mình quý như thiên hạ mới có thể giao phó thiên hạ. Ai yêu thân mình như yêu thiên hạ mới có thể gửi gắm thiên hạ.

Chương 58: Đạo Kỷ

視之而弗見 名之曰微 聽之而弗聞 名之曰希 摸之而弗得 名之曰夷 三者不可至計 故混而為一

Nhìn mà không thấy gọi là ‘vi’. Nghe mà không nghe gọi là ‘hi’. Sờ mà không được gọi là ‘di’. Ba thứ không thể tách rời nghiên cứu, nên hòa lẫn thành ’nhất’.

一者 其上不攸 其下不忽 尋尋呵 不可名也 復歸於無物

‘Nhất’ này, phía trên không sáng, phía dưới không tối. Liên miên bất tận, không thể đặt tên. Cuối cùng lại trở về trạng thái ‘không có gì’.

是謂無狀之狀 無物之象 是謂惚恍 隨而不見其後 迎而不見其首

Đó gọi là ‘hình dạng không hình dạng, hình tượng không sự vật’. Gọi là ‘hốt hoảng’. Theo sau không thấy đuôi, đón trước không thấy đầu.

執今之道 以御今之有 以知古始 是謂道紀

Nắm vững ‘Đạo’ hiện tại để điều khiển vạn vật hiện tại, để biết khởi đầu xa xưa nhất. Đó gọi là ‘Đạo Kỷ’ — mạch lạc của Đạo.

Chương 59: Bất Doanh

古之善為道者 微眇玄達 深不可志 夫唯不可志 故強為之容 曰

Người xưa giỏi theo ‘Đạo’, tế nhị huyền diệu thông đạt, sâu thẳm không thể diễn tả. Chính vì không thể diễn tả nên đành gượng miêu tả dáng vẻ của họ:

與呵其若冬涉水 猶呵其若畏四鄰 儼呵其若客 渙呵其若淩澤 沌呵其若樸 湷呵其若濁 莊呵其若谷

Cẩn trọng thay, như mùa đông dò bước trên sông đóng băng. Cảnh giác thay, như sợ ánh mắt tứ phương láng giềng. Cung kính thay, như làm khách. Mềm mại thay, như băng đang tan. Hồn hậu chất phác thay, như gỗ chưa đẽo. Hồn nhiên thay, như nước đục. Khoáng đạt thay, như thung lũng trống.

濁而情之餘清 安以重之餘生

Nước đục từ từ lắng xuống rồi trong. Vật yên tĩnh từ từ sẽ nảy sinh sự sống mới.

葆此道不欲盈 夫唯不欲盈 是以能敝而不成

Giữ Đạo này, không đuổi theo sự tràn đầy. Chính vì không đuổi theo tràn đầy nên có thể cũ mà không cần làm lại.

Chương 60: Quy Căn

至虛極也 守情表也 萬物旁作 吾以觀其復也

Để tâm trống rỗng đến cùng cực, giữ sự yên tĩnh bên trong. Vạn vật sinh sôi, ta lặng lẽ nhìn chúng quay về.

天物雲雲 各復歸於其根 曰靜 靜是謂復命 復命常也 知常明也

Vạn vật rối ren cuối cùng đều quay về gốc rễ. Quay về gốc rễ gọi là ’tĩnh’, tĩnh gọi là ‘phục mệnh’. Phục mệnh là ’thường’ — quy luật vĩnh hằng. Hiểu quy luật vĩnh hằng gọi là ‘minh’ — trí tuệ.

不知常 荒荒作兇

Không hiểu quy luật vĩnh hằng, hành động bừa bãi sẽ gặp họa.

知常容 容乃公 公乃王 王乃天 天乃道 道乃久 歿身不殆

Hiểu quy luật vĩnh hằng thì lòng bao dung. Bao dung thì công bằng, công bằng thì làm vương, làm vương thì hợp trời, hợp trời thì hợp Đạo, hợp Đạo thì trường tồn. Suốt đời không gặp nguy.

Chương 61: Tri Hữu

太上 下知有之 其次親譽之 其次畏之 其下侮之

Người lãnh đạo tốt nhất, trăm họ chỉ biết có người đó tồn tại. Hạng kế, trăm họ thân gần và ca ngợi. Hạng nữa, trăm họ sợ hãi. Hạng tệ nhất, trăm họ khinh thường.

信不足 案有不信 猶呵 其貴言也

Bên trên không đủ thành tín, bên dưới tự nhiên không tin. Người lãnh đạo tốt nhất rất trân trọng lời nói của mình.

成功遂事 而百姓謂我自然

Việc thành rồi, trăm họ đều nói: ‘Chúng tôi tự mình làm được, tự nhiên thôi!’

Chương 62: Tứ Hữu

故大道廢 安有仁義

Chính vì đại đạo bị bỏ rơi mới xuất hiện ’nhân nghĩa’.

知慧出 安有大偽

Chính vì trí xảo xuất hiện mới có ‘đại ngụy’.

六親不和 安有孝慈

Chính vì người nhà bất hòa mới xuất hiện ‘hiếu từ’.

邦家昏亂 安有正臣

Chính vì đất nước hôn loạn mới xuất hiện ’trung thần’.

Chương 63: Phác Tố

絕知棄辯 民利百倍

Dứt bỏ thông minh xảo biện, lợi ích cho trăm họ tăng trăm lần.

絕偽棄慮 民復孝慈

Dứt bỏ giả dối mưu tính, trăm họ trở lại hiếu từ.

絕巧棄利 盜賊無有

Dứt bỏ xảo trá tư lợi, trộm cướp không còn nữa.

此三言也 以為文未足 故令之有所屬

Chỉ ba câu này chưa đủ rõ ràng. Nên nói thêm một điểm quan trọng:

見素抱樸 少私寡慾 絕學無憂

Nhìn thấu bản chất mộc mạc, ôm ấp bản tính chất phác. Bớt tư tâm, giảm ham muốn. Không đuổi theo học vấn hào nhoáng thì không có gì phải lo.

Chương 64: Thực Mẫu

唯與訶 其相去幾何 美與惡 其相去何若

Kính cẩn đáp ‘vâng’ và cáu kỉnh đáp ‘ừ’, khác nhau bao nhiêu? Đẹp và xấu, cách nhau bao xa?

人之所畏 亦不可以不畏人

Điều người ta kính sợ, ta cũng không thể không kính sợ.

朢呵 其未央哉

Bao la thay, dường như không có tận cùng.

眾人巸巸 若鄉於大牢 而春登臺

Mọi người vui vẻ hớn hở, như đang dự tiệc linh đình, như xuân lên đài cao ngắm cảnh đẹp.

我泊焉未兆 若嬰兒未咳 纍呵 似無所歸

Chỉ có ta đạm bạc yên lặng, chưa có động tĩnh gì. Như đứa trẻ chưa biết cười. Mệt mỏi thay, dường như không nơi nào để về.

眾人皆有餘 我獨遺 我愚人之心也 湷湷呵 鬻人昭昭 我獨呵 鬻人蔡蔡 我獨悶悶呵

Người ta đều thấy mình có thừa, chỉ ta dường như mất hết. Tâm ta thật ngu ngốc, lờ mờ thay. Người đời sáng sủa rõ ràng, chỉ ta mập mờ. Người đời tinh anh lanh lợi, chỉ ta trầm lặng u buồn.

忽呵 其若海 朢呵 其若無所止

Mênh mông thay, như biển cả. Phiêu diêu thay, dường như không có nơi dừng chân.

眾人皆有以 我獨頑以悝 吾欲獨異於人 而貴食母

Người đời ai cũng có tài, chỉ ta vừa ngu vừa ngơ. Ta muốn khác người, ta trân quý quay về nguồn cội — ‘Mẹ’ (bản nguyên của Đạo).

Chương 65: Tòng Đạo

孔德之容 唯道是從 道之物 唯朢唯忽

Dáng vẻ đức hạnh vĩ đại hoàn toàn đi theo ‘Đạo’. Đạo là thứ mờ ảo hốt hoảng, nhìn không rõ.

忽呵望呵 中有象呵 朢呵忽呵 中有物呵 幽呵鳴呵 中有請呵 其請甚真 其中有信

Hốt hoảng thay, bên trong có hình tượng. Mờ ảo thay, bên trong có sự vật. U thâm thay, bên trong có tinh hoa. Tinh hoa đó rất chân thật, bên trong có tín hiệu kiểm chứng được.

自今及古 其名不去 以順眾父

Từ nay đến thượng cổ, tên nó chưa bao giờ mất. Dùng để thuận theo cội nguồn vạn vật.

吾何以知眾父之祭 以此

Ta làm sao biết tình hình cội nguồn vạn vật? Chính nhờ Đạo này.

Chương 66: Phất Cư

炊者不立 自視者不彰 自見者不明 自伐者無功 自矜者不長

Người nhón chân đứng không vững, tự cho mình đúng lại không nổi bật, tự khoe lại không sáng suốt, tự khen lại không có công, tự kiêu lại không bền lâu.

其在道也 曰餘食贅行 物或惡之 故有欲者弗居

Dưới con mắt ‘Đạo’, những hành vi đó là cơm thừa gánh nặng, vạn vật đều ghét chúng. Vì vậy người có ‘Đạo’ không làm vậy.

Chương 67: Chấp Nhất

曲則全 枉則正 窪則盈 敝則新 少則得 多則惑

Cong thì vẹn, oan ức thì thẳng, trũng thì đầy, cũ thì mới, ít thì được, nhiều thì mê.

是以聖人執一以為天下牧

Vì vậy thánh nhân nắm giữ ’nhất’ (bản chất của Đạo) làm người chăn dắt thiên hạ.

不自視故明 不自見故彰 不自伐故有功 弗矜故能長

Không tự cho mình đúng nên mới nhìn rõ. Không tự khoe nên mới nổi bật. Không tự khen nên mới có công. Không tự kiêu nên mới bền lâu.

夫唯不爭 故莫能與之爭

Chính vì không tranh nên thiên hạ không ai tranh được với ngài.

古之所謂曲全者 幾語才 誠全歸之

Người xưa nói ‘cong thì vẹn’, đâu phải lời suông? Thực sự tất cả sẽ quay về với bạn.

Chương 68: Đồng Đạo

希言自然

Ít nói mới là trạng thái tự nhiên.

飄風不終朝 暴雨不終日

Cuồng phong thổi không hết một buổi sáng, mưa bão không suốt cả ngày.

孰為此 天地而弗能久 又況於人乎

Ai gây ra gió mưa? Trời đất đấy. Ngay trời đất cũng không thể kéo dài mãi, huống chi con người?

故從事而道者同於道 德者同於德 失者同於失

Người theo ‘Đạo’ mà làm việc sẽ hòa nhất với Đạo. Theo ‘Đức’ sẽ hòa nhất với Đức. Đi lạc sẽ hòa nhất với thất bại.

同於德者 道亦德之 同於失者 道亦失之

Hòa nhất với ‘Đức’, Đạo cũng ban đức cho. Hòa nhất với ’thất’, Đạo cũng để mất.

Chương 69: Côn Thành

有物昆成 先天地生

Có một vật hồn nhiên hình thành, đã tồn tại trước khi trời đất ra đời.

繡呵繆呵 獨立而不改 可以為天地母

Nó lặng lẽ vô thanh, đứng một mình mà không hề thay đổi. Có thể làm mẹ của trời đất.

吾未知其名 字之曰道 吾強為之名曰大

Ta không biết tên nó, đặt cho nó chữ ‘Đạo’. Gượng đặt thêm tên gọi là ‘Đại’.

大曰筮 筮曰遠 遠曰反

‘Đại’ nghĩa là không ngừng vận hành, không ngừng vận hành thì đi rất xa, đi rất xa rồi quay về điểm xuất phát.

道大 天大 地大 王亦大

Đạo lớn, trời lớn, đất lớn, vương cũng lớn.

國中有四大 而王居一焉

Trong vũ trụ có bốn thứ ‘đại’, vương là một trong đó.

人法地 地法天 天法道 道法自然

Người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo Đạo, Đạo noi theo tự nhiên.

Chương 70: Tư Trọng

重為輕根 清為躁君

Nặng là gốc rễ của nhẹ, tĩnh lặng là chủ nhân của nóng vội.

是以君子眾日行 不離其輜重

Vì vậy người quân tử suốt ngày đi đường cũng không rời xe hành lý.

唯有環官 燕處則昭

Dù đến nơi hoa lệ cũng an nhiên ở lại, siêu nhiên tự tại.

若若何萬乘之王 而以身輕於天下

Vua nước vạn cỗ xe, sao có thể khinh suất mà coi nhẹ thiên hạ?

輕則失本 躁則失君

Khinh suất thì mất gốc, nóng vội thì mất vị trí chủ đạo.

Chương 71: Duệ Minh

善行者無轍跡 善言者無瑕適 善數者不用檮策 善閉者無關籥而不可啟也 善結者無纆約而不可解也

Người giỏi đi không để lại dấu vết. Người giỏi nói không để lại sơ hở. Người giỏi tính không cần bàn tính. Người giỏi đóng cửa không cần then mà không ai mở được. Người giỏi thắt nút không cần dây mà không ai gỡ được.

是以聖人恆善救人 而無棄人 物無棄財 是謂曳明

Vì vậy thánh nhân luôn giỏi cứu người, không bỏ rơi ai. Với đồ vật cũng không tùy tiện vứt bỏ. Đó gọi là ‘Duệ Minh’ — kế thừa ánh sáng.

故善人 善人之師 不善人 善人之齎也

Người tốt là thầy của người tốt. Người không tốt là tấm gương cho người tốt.

不貴其師 不愛其齎 唯知乎大眯 是謂眇要

Không tôn trọng thầy, không trân quý tấm gương, dù thông minh cũng hồ đồ lớn. Đó là đạo lý tinh diệu nhất.

Chương 72: Hằng Đức

知其雄 守其雌 為天下溪 為天下溪 恆德不離 恆德不離 復歸嬰兒

Biết cái mạnh nhưng giữ cái mềm, làm suối nhỏ của thiên hạ. Làm suối nhỏ của thiên hạ, hằng đức không rời xa. Hằng đức không rời xa, trở về trạng thái thuần khiết như trẻ sơ sinh.

知其白 守其辱 為天下谷 為天下谷 恆德乃足 德乃足 復歸於樸

Biết cái vinh quang nhưng giữ cái khiêm nhường, làm thung lũng của thiên hạ. Làm thung lũng của thiên hạ, hằng đức sẽ đầy đủ. Đức đầy đủ rồi, trở về trạng thái mộc mạc nguyên sơ.

知其白 守其黑 為天下式 為天下式 恆德不忒 恆德不忒 復歸於無極

Biết cái sáng nhưng giữ cái tối, trở thành khuôn mẫu của thiên hạ. Làm khuôn mẫu của thiên hạ, hằng đức không sai lệch. Đức không sai lệch, trở về cảnh giới vô cùng tận.

樸散則為器 聖人用則為官長 夫大制無割

Bản chất mộc mạc phân tán ra thành các loại dụng cụ. Thánh nhân dùng chúng làm lãnh đạo các chức vụ. Chế độ cao minh nhất không cần cắt xẻ.

Chương 73: Tự Nhiên

將欲取天下而為之 吾見其弗得已

Muốn chiếm thiên hạ rồi tùy ý cải tạo, ta thấy không thể làm được.

夫天下 神器也 非可為者也

Thiên hạ là vật thần thánh, không phải thứ có thể tùy tiện động vào.

為者敗之 執者失之

Tùy tiện cải tạo thì thất bại, nắm giữ chặt thì mất.

物或行或隨 或炅或吹 或強或䂳 或培或橢

Vạn vật có thứ đi trước, có thứ theo sau; có thứ ấm, có thứ lạnh; có thứ mạnh, có thứ yếu; có thứ được vun đắp, có thứ bị phá hủy.

是以聖人去甚 去大 去楮

Vì vậy thánh nhân bỏ cực đoan, bỏ quá mức, bỏ xa hoa.

Chương 74: Bất Cường

以道佐人主 不以兵強於天下 其事好還

Dùng ‘Đạo’ phò tá quân chủ, không dùng binh lực bá chủ thiên hạ. Vì dùng vũ lực thì luôn bị báo ứng.

師之所居 楚棘生之

Quân đội đi qua đâu, gai góc mọc đầy — nghĩa là sau chiến tranh, đất đai hoang phế.

善者果而已矣 毋以取強焉

Người giỏi dụng binh đạt mục đích rồi dừng, không nhân cơ hội mà hống hách.

果而毋驕 果而勿矜 果而勿伐 果而毋得已居 是謂果而不強

Đạt mục đích đừng kiêu, đạt mục đích đừng tự đại, đạt mục đích đừng khoe khoang, đạt mục đích chỉ vì bất đắc dĩ. Đó gọi là ‘đạt mà không hống hách’.

物壯而老 是謂之不道 不道蚤已

Sự vật mạnh đến cực điểm rồi suy lão, đó gọi là không hợp Đạo. Không hợp Đạo thì sớm tiêu vong.

Chương 75: Quý Tả

夫兵者 不祥之器也 物或惡之 故有欲者弗居

Vũ khí là thứ bất tường, vạn vật đều ghét. Vì vậy người có ‘Đạo’ không gần nó.

君子居則貴左 用兵則貴右

Quân tử lúc thường ngày lấy bên trái là tôn quý, dùng binh đánh trận lấy bên phải là tôn quý.

故兵者 非君子之器也 兵者 不祥之器也 不得已而用之 銛龐為上

Vũ khí không phải vật của quân tử. Vũ khí là thứ bất tường, bất đắc dĩ mới dùng, đạm nhiên xử lý mới là thượng sách.

勿美也 若美之 是樂殺人也

Đừng cho chiến tranh là đẹp. Nếu cho chiến tranh là đẹp, đó là thích giết người.

夫樂殺人 不可以得志於天下矣

Kẻ thích giết người không thể thực hiện chí hướng trong thiên hạ.

是以吉事上左 喪事上右

Vì vậy việc vui lấy bên trái là trên, việc tang lấy bên phải là trên.

是以偏將軍居左 上將軍居右 言以喪禮居之也

Vì vậy phó tướng đứng bên trái, chủ tướng đứng bên phải. Nghĩa là dùng nghi thức tang lễ đối đãi chiến tranh.

殺人眾 以悲依立之 戰勝 以喪禮處之

Giết nhiều người phải đối diện bằng lòng bi thương. Thắng trận phải xử lý bằng nghi thức tang lễ.

Chương 76: Tri Chỉ

道恆無名

Đạo mãi mãi không có tên.

樸唯小 而天下弗敢臣

Nó chất phác và nhỏ bé, nhưng thiên hạ không ai dám coi nó như bề tôi.

侯王若能守之 萬物將自賓 天地相合 以俞甘洛 民莫之令而自均焉

Nếu vua chúa giữ được nó, vạn vật tự đến quy thuận. Trời đất hòa hợp, ban xuống mưa móc ngọt lành. Trăm họ không cần ai ra lệnh tự nhiên cân bằng hài hòa.

始制有名 名亦既有 夫亦將知止 知止所以不殆

Bắt đầu lập chế độ thì có danh phận. Danh phận đã có rồi thì phải biết dừng đúng lúc. Biết dừng đúng lúc nên không gặp nguy.

俾道之在天下也 猶小谷之與江海也

Đạo ở trong thiên hạ giống như quan hệ giữa suối nhỏ và sông biển — tất cả suối nhỏ cuối cùng đều chảy về sông biển.

Chương 77: Tận Kỷ

知人者 知也 自知者 明也

Hiểu người khác gọi là có tri thức. Hiểu chính mình mới gọi là có trí tuệ.

勝人者 有力也 自勝者 強也

Thắng người khác gọi là có sức mạnh. Thắng chính mình mới gọi là thực sự mạnh mẽ.

知足者 富也 強行者 有志也

Biết đủ mới thực sự giàu. Kiên trì nỗ lực mới thực sự có chí.

不失其所者 久也 死不忘者 壽也

Không rời bản phận mới bền lâu. Chết mà không bị lãng quên mới thực sự trường thọ.

Chương 78: Thành Đại

道渢呵 其可左右也

Đạo bao la thay, có thể sang trái sang phải, vô sở bất tại.

成功遂事 而弗名有也 萬物歸焉而弗為主

Việc thành rồi mà không nhận là công mình. Vạn vật quy về mà không tự xưng là chủ.

則恆無欲也 可名於小 萬物歸焉而弗為主 可名於大

Nó mãi không có ham muốn, có thể gọi là ’nhỏ’. Vạn vật quy về mà không làm chủ, có thể gọi là ’lớn’.

是以聖人之能成大也 以其不為大也 故能成大

Vì vậy thánh nhân sở dĩ thành tựu vĩ đại là vì không bao giờ tự cho mình vĩ đại. Chính vì không tự cho mình vĩ đại nên mới thực sự vĩ đại.

Chương 79: Đại Tượng

執大象 天下往 往而不害 安平大

Nắm giữ hình tượng đại đạo, thiên hạ sẽ quy phụ. Quy phụ mà không bị hại, ngược lại được an định, thái bình.

樂與餌 過格止

Âm nhạc và mỹ thực có thể khiến khách qua đường dừng chân.

故道之出言也 曰淡呵其無味也 視之不足見也 聽之不足聞也 用之不可既也

Nhưng Đạo nói ra thì nhạt nhẽo, không có vị. Nhìn thì không thấy rõ. Nghe thì không nghe rõ. Nhưng dùng thì dùng bao nhiêu cũng không hết.

Chương 80: Vi Minh

將欲翕之 必固張之 將欲弱之 必固強之 將欲去之 必固與之 將欲奪之 必固予之 是謂微明

Muốn thu hẹp ắt phải mở rộng trước. Muốn làm yếu ắt phải làm mạnh trước. Muốn bỏ đi ắt phải cho trước. Muốn đoạt lấy ắt phải trao trước. Đó gọi là ‘Vi Minh’ — đạo lý vi diệu cao minh.

柔弱勝強

Mềm yếu thắng cứng mạnh.

魚不可脫於淵 邦利器不可以示人

Cá không thể rời vực sâu, bảo bối lợi hại nhất của quốc gia không thể tùy tiện phô bày.

Chương 81: Vô Danh

道恆無名

Đạo mãi mãi không có tên.

侯王若守之 萬物將自化

Nếu vua chúa giữ được nó, vạn vật tự nhiên biến hóa sinh trưởng.

化而欲作 吾將貞之以無名之樸

Trong quá trình biến hóa nếu dục vọng nảy sinh, ta dùng ‘vô danh chi phác’ — cái mộc mạc nguyên sơ nhất không tên — để an định.

貞之以無名之樸 夫將不辱

Dùng cái mộc mạc nguyên sơ nhất để an định thì sẽ không bị nhục.

不辱以靜 天地將自正

Không bị nhục mà quy về tĩnh lặng, trời đất vạn vật sẽ tự nhiên trở lại đúng quỹ đạo.

Tài liệu tham khảo

• Lão Tử (Bản khảo chứng từ lụa) - Wikisource
• Toàn văn bản lụa《Đạo Đức Kinh》 – Viện Văn hóa Viêm Hoàng Hải Nam
• Đạo Đức Kinh Online – Toàn văn và bản dịch Đạo Đức Kinh
• Tố Thuyết《Đạo Đức Kinh》
• 道可道下一句根本不是非常道？《道德經》遭竄改後沒人讀得懂！老子在兩千年後出面找我以正視聽！《天外聊星室》EP3｜貳巷有氧 - YouTube
• 《道德經》根本是宇宙操作說明書？兩千年前老子就在談宇宙的形成！但是我們斷句全錯了？〈天外聊星室〉EP5｜貳巷有氧 - YouTube