Toàn văn Đạo Đức Kinh bản lụa của Lão Tử: Kinh văn đầy đủ với bản dịch hiện đại

Tue, 05 May 2026 00:00:37 +0800

Đức Thiên (Phần Đức)

Chương 1: Bàn về Đức

上德不德是以有德下德不失德是以無德

Người có đức hạnh cao nhất không tuyên bố mình ‘có đức’, nên mới thực sự có đức. Người đức thấp cố gắng thể hiện đức hạnh, nên chẳng phải đức thật.

上德無為而無以為也上仁為之而無以為也上義為之而有以為也上禮為之而莫之應也則攘臂而扔之

Đức cao nhất là làm điều tốt một cách tự nhiên, không cảm thấy mình đang làm gì phi thường. Bậc nhân cao nhất giúp người không có mục đích. Bậc nghĩa cao nhất làm việc với ý nghĩ ’ta nên làm vậy’. Bậc lễ cao nhất làm việc, nếu người khác không hưởng ứng thì xắn tay áo ép buộc.

故失道而後德失德而後仁失仁而後義失義而後禮夫禮者忠信之泊也而亂之首也

Khi mất ‘Đạo’ mới nói đến ‘Đức’, mất Đức mới nói đến ‘Nhân’, mất Nhân mới nói đến ‘Nghĩa’, mất Nghĩa mới nói đến ‘Lễ’. Lễ là kết quả của lòng trung tín bị nhạt phai, và là khởi đầu của loạn lạc.

前識者道之華也而愚之首也

Kẻ tự cho mình thông minh biết trước chỉ nắm được vẻ hào nhoáng bên ngoài của ‘Đạo’, thực ra là khởi đầu của ngu dốt.

是以大丈夫居其厚而不居其泊居其實而不居其華故去彼取此

Vì vậy bậc đại trượng phu chọn ở nơi dày dặn, không ở nơi nông cạn; chọn cái chắc thật, không chọn vẻ hào nhoáng. Bỏ cái phù phiếm, giữ lấy cái chân thực.

Chương 2: Đắc Nhất

昔之得一者天得一以清地得一以寧神得一以靈谷得一以盈侯王得一以為天下正

Xưa kia những gì đắc được ‘Nhất’ (tức Đạo): Trời đắc Đạo thì trong sáng, Đất đắc Đạo thì yên lành, Thần đắc Đạo thì linh thiêng, Suối đắc Đạo thì đầy ắp, Vương hầu đắc Đạo thì trị vì thiên hạ tốt đẹp.

其致之也謂天毋已清將恐裂謂地毋已寧將恐發謂神毋已靈將恐歇謂谷毋已盈將恐竭謂侯王毋已貴以高將恐蹶

Ngược lại, trời nếu không trong có thể nứt, đất nếu không yên có thể sập, thần nếu không linh có thể tắt, suối nếu không đầy có thể cạn, vương hầu nếu không ngừng đuổi theo cao sang có thể ngã.

故必貴而以賤為本必高矣而以下為基

Vì vậy, cao sang phải lấy khiêm tốn làm gốc rễ, cao phải lấy thấp làm nền tảng.

夫是以侯王自謂曰孤寡不榖此其賤之為本與非也

Đây là lý do vương hầu tự xưng ‘Cô’ (cô độc), ‘Quả’ (ít ỏi), ‘Bất Cốc’ (không giỏi) — những danh xưng khiêm nhường. Chẳng phải đây là lấy khiêm tốn làm gốc rễ sao? Đúng vậy.

故致數與無與是故不欲祿祿若玉硌硌若石

Vì vậy vinh quang cao nhất là không cần vinh quang. Đừng mong được sáng bóng như ngọc, hãy giản dị như đá.

Chương 3: Nghe Đạo

上士聞道勤而行之中士聞道若存若亡下士聞道大笑之弗笑不足以為道

Bậc trí nghe về ‘Đạo’ sẽ cần mẫn thực hành. Người bình thường nghe về ‘Đạo’ nửa tin nửa ngờ, lúc nhớ lúc quên. Kẻ ngu muội nghe về ‘Đạo’ liền cười nhạo. Nếu hạng người ấy không cười thì chẳng đủ để gọi là Đạo thật.

是以建言有之曰明道如費進道如退夷道如纇上德如谷大白如辱廣德如不足建德如偷質真如渝大方無隅大器免成大音希聲天象無形道殷無名

Cổ nhân nói: Đạo sáng trông như tối, Đạo tiến trông như lùi, Đạo bằng trông như gồ ghề. Đức cao nhất trông như thung lũng trống rỗng, trắng nhất trông như có vết ô. Đức rộng lớn trông như không đủ, đức vững vàng trông như lười biếng. Bản chất chân thật nhất trông như biến đổi. Hình vuông lớn nhất không có góc, bình lớn nhất không cần hoàn thành. Âm thanh lớn nhất không có tiếng, hình ảnh lớn nhất không có hình. Đạo ẩn trong cái vô danh.

夫唯道善始且善成

Chỉ có ‘Đạo’ mới có thể bắt đầu tốt đẹp và kết thúc viên mãn.

Chương 4: Phản Phục

反也者道之動也弱也者道之用也

‘Phản phục’ là cách Đạo vận hành — khi sự vật đạt đến cực điểm sẽ quay ngược lại. ‘Mềm yếu’ là cách Đạo phát huy tác dụng.

天下之物生於有有生於無

Vạn vật trong thiên hạ sinh ra từ ‘có’, và ‘có’ sinh ra từ ‘không’. Như cây đại thụ nảy mầm từ hạt, và hạt đến từ nơi không thể nhìn thấy.

Chương 5: Cân Bằng

道生一一生二二生三三生萬物

‘Đạo’ sinh ra ‘Nhất’, ‘Nhất’ sinh ra ‘Nhị’, ‘Nhị’ sinh ra ‘Tam’, ‘Tam’ sinh ra vạn vật. Như hạt nhỏ dần lớn thành cây đại thụ, đơm hoa kết trái trở thành cả khu rừng.

萬物負陰而抱陽中氣以為和

Vạn vật đều cõng ‘Âm’ ở lưng và ôm ‘Dương’ ở trước. Như ngày và đêm, nóng và lạnh, năng lượng ở giữa làm cho cả hai hài hòa.

天下之所惡唯孤寡不穀而王公以自名也

Điều mà thiên hạ ghét nhất là ‘cô độc’, ‘ít ỏi’, ‘vô giá trị’, nhưng vương hầu lại lấy những từ ấy tự xưng.

勿或損之而益益之而損故人之所教夕議而教人

Có những thứ trông như giảm đi lại tăng lên, trông như tăng lên lại giảm đi. Điều người khác dạy ta, ta cũng sẽ suy ngẫm buổi tối rồi dạy lại cho người khác.

故強良者不得死我將以為學父

Vì vậy, kẻ cứ cố cưỡng ép mạnh mẽ sẽ không có kết cục tốt. Ta sẽ coi lời này là nguyên lý quan trọng nhất trong học tập.

Chương 6: Chí Nhu

天下之至柔馳騁於天下之致堅

Cái mềm nhất trong thiên hạ có thể tự do xuyên qua cái cứng nhất trong thiên hạ. Như nước trông mềm yếu nhưng có thể xuyên thấm qua đá.

無有入於無間吾是以知無為之有益

Cái vô hình có thể vào nơi không có kẽ hở. Vì thế ta biết ‘vô vi’ hữu ích biết bao.

不言之教無為之益天下希能及之矣

Sự dạy dỗ không dùng lời nói, lợi ích của vô vi — trong thiên hạ hiếm có gì sánh được.

Chương 7: Lập Giới

名與身孰親身與貨孰多得與亡孰病

Danh tiếng và thân thể, cái nào quan trọng hơn? Thân thể và tài sản, cái nào đáng giá hơn? Được và mất, cái nào khổ hơn?

甚愛必大費多藏必厚亡

Càng quý trọng thì càng phải trả giá đắt, tích trữ quá nhiều thì mất mát càng nặng nề.

故知足不辱知止不殆可以長久

Vì vậy, biết đủ thì không nhục, biết dừng thì không nguy, mới có thể trường tồn.

Chương 8: Thanh Tĩnh

大成若缺其用不幣大盈若沖其用不窮大直如詘大巧如拙大贏如訥

Hoàn thiện nhất trông như khiếm khuyết, nhưng dùng mãi không hỏng. Đầy đặn nhất trông như trống rỗng, nhưng dùng mãi không hết. Thẳng nhất trông như cong, khéo nhất trông như vụng, giỏi nói nhất trông như ấp úng.

躁勝寒靚勝炅請靚可以為天下正

Vận động thắng lạnh, tĩnh lặng thắng nóng. Tâm thanh tịnh mới là khuôn mẫu của thiên hạ.

Chương 9: Tri Túc

天下有道卻走馬以糞天下無道戎馬生於郊

Khi thiên hạ có ‘Đạo’, ngựa chiến được đưa về cày ruộng. Khi thiên hạ không có ‘Đạo’, ngay cả ngựa cái mang thai cũng bị đuổi ra sinh con bên chiến trường.

罪莫大於可欲禍莫大於不知足咎莫憯於欲得

Tội lớn nhất là buông thả ham muốn, họa lớn nhất là không biết đủ, lỗi lớn nhất là lòng tham muốn thêm nữa.

故知足之足恆足矣

Vì vậy, người biết rằng ‘đủ là đủ’ sẽ mãi mãi đầy đủ.

Chương 10: Tri Thiên Hạ

不出於戶以知天下不窺於牖以知天道

Không cần bước ra khỏi cửa cũng biết chuyện thiên hạ. Không cần nhìn ra cửa sổ cũng hiểu quy luật vận hành của trời đất.

其出也彌遠其知也彌少

Càng đi xa bao nhiêu, lại càng biết ít bấy nhiêu.

是以聖人不行而知不見而名弗為而成

Vì vậy thánh nhân không cần ra đi cũng hiểu rõ, không cần nhìn thấy cũng nói rõ lẽ, không cần cố làm cũng hoàn thành.

Chương 11: Vô Vi

為學者日益聞道者日損損之又損以至於無為無為而無不為

Người học tri thức mỗi ngày thêm nhiều thứ. Người học ‘Đạo’ mỗi ngày bớt đi. Bớt rồi lại bớt, cuối cùng đạt đến ‘vô vi’ — không cố ý làm gì cả. Không cố ý làm mà chẳng có gì không làm được.

將欲取天下也恆無事及其有事也不足以取天下

Muốn trị thiên hạ thì phải không xen vào chuyện thiên hạ. Nếu cái gì cũng xen vào thì không xứng đáng trị thiên hạ.

Chương 12: Đức Thiện

聖人恆無心以百姓之心為心

Thánh nhân không có tâm riêng, lấy tâm của trăm họ làm tâm mình.

善者善之不善者亦善之德善也

Người tốt, đối xử tốt. Người không tốt, cũng đối xử tốt. Đó mới là đức thiện đích thực.

信者信之不信者亦信之德信也

Người thành thật, tin tưởng. Người không thành thật, cũng tin tưởng. Đó mới là đức tín đích thực.

聖人之在天下歙歙焉為天下渾心百姓皆屬耳目焉聖人皆咳之

Thánh nhân sống giữa thiên hạ, thu liễm bản thân, để tâm của thiên hạ hòa làm một. Trăm họ đều dõi theo, thánh nhân đối đãi mọi người như thương yêu trẻ nhỏ.

Chương 13: Sinh Tử

出生入死

Từ khoảnh khắc chào đời, con người đã bắt đầu đi về phía cái chết.

生之徒十有三死之徒十有三而民生生動皆之死地之十有三

Người sống thọ chiếm khoảng ba phần mười, người yểu mệnh chiếm khoảng ba phần mười, còn những người lẽ ra sống lâu nhưng tự mình quậy phá mà đi vào chỗ chết cũng chiếm khoảng ba phần mười.

夫何故也以其生生也

Tại sao lại thế? Vì họ quá ham muốn hưởng thụ cuộc sống.

蓋聞善攝生者陵行不闢兕虎入軍不被甲兵兕無所揣其角虎無所措其爪兵無所容其刃

Nghe nói người thực sự biết gìn giữ sinh mệnh, đi trên núi không cần tránh tê giác hay hổ, vào quân đội không cần mặc giáp cầm vũ khí. Tê giác không tìm được chỗ để húc, hổ không tìm được chỗ để vồ, đao kiếm không tìm được chỗ để chém.

夫何故也以其無死地焉

Tại sao? Vì trên thân họ không tìm được chỗ chí tử.

Chương 14: Tôn Quý

道生之而德畜之物形之而器成之

‘Đạo’ cho vạn vật ra đời, ‘Đức’ nuôi dưỡng vạn vật. Vạn vật có hình dạng thì trở thành các loại vật khác nhau.

是以萬物尊道而貴德

Vì vậy vạn vật đều tôn kính ‘Đạo’ và quý trọng ‘Đức’.

道之尊也德之貴也夫莫之爵也而恆自然也

‘Đạo’ được tôn kính, ‘Đức’ được quý trọng, không phải vì ai phong tước vị cho chúng, mà vì chúng vốn tự nhiên là vậy.

道生之畜之長之遂之亭之毒之養之覆之

‘Đạo’ sinh ra vạn vật, nuôi dưỡng, cho trưởng thành, phát triển chín muồi, chăm sóc và bảo vệ.

生而弗有也為而弗恃也長而弗宰也此之謂玄德

Sinh ra mà không chiếm hữu, làm mà không ỷ lại, nuôi lớn mà không khống chế. Đó gọi là ‘Huyền Đức’ — đức hạnh thâm sâu nhất.

Chương 15: Thủ Mẫu

天下有始以為天下母

Vạn vật trong thiên hạ đều có một khởi đầu, khởi đầu này giống như mẹ của thiên hạ.

既得其母以知其子復守其母沒身不殆

Tìm được ‘mẹ’ (cội nguồn) rồi thì biết được ‘con’ (vạn vật). Biết con rồi quay lại giữ gìn mẹ, suốt đời không gặp nguy hiểm.

塞其兌閉其門終身不勤

Bít lối dục vọng, đóng cửa ham muốn, suốt đời không phải khổ nhọc.

啟其兌濟其事終身不逨

Mở lối dục vọng, bận rộn đuổi theo đủ thứ, suốt đời không thể tự cứu.

見小曰明守柔曰強

Nhìn thấy điều nhỏ bé gọi là ‘minh’. Giữ sự mềm mại gọi là ‘cường’.

用其光復歸其明

Dùng ánh sáng phát ra, trở về với bản chất sáng suốt.

毋遺身殃是謂襲常

Đừng để lại họa cho mình, đó gọi là ’tập thường’ — tuân theo quy luật vĩnh hằng.

Chương 16: Đạo Tặc

使我挈有知也行於大道唯施是畏

Nếu ta có chút trí tuệ, đi trên đại đạo, điều ta sợ nhất là đi lệch đường.

大道甚夷民甚好解

Đại đạo thực ra rất bằng phẳng, nhưng người đời lại thích đi đường tắt.

朝甚除田甚蕪倉甚虛服文采帶利劍厭食而齎財有餘是謂盜竽非道也

Triều đình quét dọn sạch bóng, nhưng ruộng đồng hoang vu cỏ mọc, kho thóc trống rỗng. Quan lại mặc áo gấm, đeo kiếm sắc, ăn ngán sơn hào hải vị mà vẫn tích trữ tài sản. Đây gọi là ‘đạo tặc’ — kẻ cướp đầu sỏ! Hoàn toàn chẳng phải Đạo!

Chương 17: Thiện Quan

善建者不拔善抱者不脫子孫以祭祀不絕

Người giỏi xây nền tảng thì nền không bị nhổ. Người giỏi nắm giữ thì không bị tuột. Người như vậy, con cháu cúng tế không bao giờ dứt.

修之身其德乃真修之家其德有餘修之鄉其德乃長修之邦其德乃豐修之天下其德乃博

Dùng Đạo tu dưỡng bản thân, đức hạnh sẽ chân thật. Dùng Đạo trị gia đình, đức hạnh sẽ dư dả. Dùng Đạo trị làng xóm, đức hạnh sẽ lâu dài. Dùng Đạo trị quốc gia, đức hạnh sẽ phong phú. Dùng Đạo trị thiên hạ, đức hạnh sẽ rộng lớn.

以身觀身以家觀家以鄉觀鄉以邦觀邦以天下觀天下

Lấy mình xem người, lấy nhà mình xem nhà người, lấy làng mình xem làng người, lấy nước mình xem nước người, lấy thiên hạ xem thiên hạ.

吾何以知天下然慈以此

Ta làm sao biết thiên hạ là như vậy? Chính nhờ phương pháp này.

Chương 18: Hàm Đức

含德之厚者比於赤子蜂蠆虺蛇弗螫攫鳥猛獸弗搏骨弱筋柔而握固未知牝牡之合而朘怒精之至也終日號而不嚘和之至也

Người đức hạnh dày dặn giống như em bé sơ sinh. Ong độc rắn rít không chích, chim ưng thú dữ không vồ. Xương mềm gân yếu nhưng tay nắm chặt. Chưa biết chuyện nam nữ mà bộ phận vẫn cương lên — đó là vì tinh khí sung mãn đến cực điểm. Khóc cả ngày mà giọng không khàn — đó là vì thân tâm hài hòa đến cực điểm.

和曰常知和曰明益生曰祥心使氣曰強

Hài hòa gọi là ’thường’ — đạo lý vĩnh hằng. Biết hài hòa gọi là ‘minh’. Cố ý đuổi theo trường sinh gọi là ‘bất tường’. Tâm cưỡng ép khí gọi là ‘cường’.

物壯即老謂之不道不道早已

Sự vật mạnh mẽ đến cực điểm rồi sẽ suy lão, đó gọi là không hợp Đạo. Không hợp Đạo thì sớm tiêu vong.

Chương 19: Huyền Đồng

知者弗言言者弗知

Người thực sự có trí tuệ không nói nhiều, kẻ nói suốt ngày lại không có trí tuệ thật.

塞其兌閉其門和其光同其塵挫其銳解其紛是謂玄同

Bít lối dục vọng, đóng cửa ham muốn, thu liễm ánh sáng, hòa lẫn với bụi đất, mài bớt sắc bén, gỡ bỏ rối ren. Đó gọi là ‘Huyền Đồng’ — hòa làm một với vạn vật.

故不可得而親亦不可得而疏不可得而利亦不可得而害不可得而貴亦不可得而賤故為天下貴

Vì vậy không thể thân cận, cũng không thể xa cách; không thể mang lợi, cũng không thể gây hại; không thể tôn vinh, cũng không thể hạ thấp. Chính vì thế mà trở thành bậc tôn quý nhất thiên hạ.

Chương 20: Trị Bang

以正之邦以畸用兵以無事取天下吾何以知其然也

Dùng chính đạo trị quốc gia, dùng kỳ mưu đánh trận, dùng vô sự mà được thiên hạ. Ta làm sao biết là như vậy?

夫天下多忌諱而民彌貧民多利器而邦滋昏人多知而奇物滋起法物滋彰而盜賊多有

Thiên hạ cấm kỵ càng nhiều, trăm họ lại càng nghèo. Trăm họ vũ khí càng nhiều, đất nước lại càng hỗn loạn. Người ta càng khôn lanh mánh khóe, chuyện kỳ quái càng nhiều. Luật lệ càng rõ ràng, trộm cướp lại càng lắm.

是以聖人之言曰我無為而民自化我好靜而民自正我無事而民自富我欲不欲而民自樸

Vì vậy thánh nhân nói: ‘Ta không cố làm gì, trăm họ tự thay đổi. Ta thích yên tĩnh, trăm họ tự đi đúng đường. Ta không xen chuyện, trăm họ tự giàu có. Ta không ham muốn gì, trăm họ tự trở nên chất phác.’

Chương 21: Vi Chính

其正悶悶其民屯屯其正察察其邦決決

Trị nước rộng rãi khoan hòa, trăm họ sẽ thuần hậu chất phác. Trị nước tinh ranh khắt khe, trăm họ sẽ xảo trá oán hờn.

禍福之所倚福禍之所伏孰知其極

Trong họa ẩn chứa phúc, trong phúc tiềm tàng họa. Ai biết được kết cục cuối cùng sẽ ra sao?

其無正也正復為奇善復為妖

Mọi thứ đều không có chuẩn mực tuyệt đối. Bình thường có thể biến thành kỳ quái, tốt có thể biến thành xấu.

人之迷也其日固久矣

Con người bị mê lầm bởi những điều này đã rất lâu rồi.

是以方而不割兼而不刺直而不紲光而不耀

Vì vậy thánh nhân vuông vắn mà không cắt xé, có góc cạnh mà không đâm chọc, ngay thẳng mà không cứng nhắc, tỏa sáng mà không chói lọi.

Chương 22: Trường Sinh

治人事天莫若嗇

Quản lý con người, phụng sự trời đất, không gì tốt hơn ’tiết kiệm’.

夫唯嗇是以蚤服蚤服是謂重積德重積德則無不克無不克則莫知其極莫知其極可以有國有國之母可以長久

Chính vì tiết kiệm nên chuẩn bị sớm. Chuẩn bị sớm tức là liên tục tích lũy đức hạnh. Liên tục tích lũy đức hạnh thì không gì không vượt qua được. Không gì không vượt qua thì không ai biết giới hạn ở đâu. Không ai biết giới hạn thì có thể trị quốc. Nắm được gốc rễ trị quốc thì có thể trường tồn.

是謂深根固柢長生久視之道也

Đó gọi là bám rễ sâu, vững gốc chắc — đây chính là đạo trường sinh cửu thị.

Chương 23: Cư Vị

治大國若烹小鮮

Trị nước lớn giống như rán con cá nhỏ — phải nhẹ nhàng, đừng lật qua lật lại, không thì cá nát.

以道蒞天下其鬼不神非其鬼不神也其神不傷人也非其神不傷人也聖人亦弗傷也

Dùng ‘Đạo’ trị thiên hạ, quỷ thần không tác quái. Không phải quỷ không linh, mà sức mạnh của chúng không hại người. Không phải sức mạnh chúng không hại người, mà thánh nhân cũng không hại người.

夫兩不相傷故德交歸焉

Hai bên đều không làm hại nhau, nên đức tốt đẹp hội tụ về một nơi.

Chương 24: Xử Hạ

大邦者下流也天下之牝天下之交也

Nước lớn giống như hạ lưu dòng sông, là mẹ của thiên hạ, là nơi thiên hạ hội tụ.

牝恆以靚勝牡為其靚也故宜為下

Cái mềm (mẹ) luôn dùng sự tĩnh lặng để thắng cái cứng (cha), vì tĩnh lặng chính là khiêm nhường ở dưới. Vì vậy nên khiêm nhường.

大邦以下小邦則取小邦小邦以下大邦則取於大邦故或下以取或下而取

Nước lớn khiêm nhường trước nước nhỏ, sẽ được nước nhỏ quy thuận. Nước nhỏ khiêm nhường trước nước lớn, sẽ được nước lớn tiếp nhận. Vậy nên có khi chủ động khiêm nhường mà được, có khi bị động khiêm nhường mà được chấp nhận.

故大邦者不過欲兼畜人小邦者不過欲入事人

Nước lớn chẳng qua muốn chăm lo thêm nhiều người. Nước nhỏ chẳng qua muốn gia nhập một đại gia đình, phục vụ mọi người.

夫皆得其欲則大者宜為下

Muốn cả hai bên đều được điều mình muốn, nước lớn nên khiêm nhường hơn.

Chương 25: Đạo Chú

道者萬物之注也善人之寳也不善人之所寳也

‘Đạo’ là nơi quy tụ của vạn vật, là báu vật của người lương thiện, cũng là nơi nương tựa của kẻ bất thiện.

美言可以市尊行可以賀人人之不善何棄之有

Lời hay có thể đổi được vật ngoài chợ, hành vi cao quý được người đời chúc mừng. Một người phẩm hạnh không tốt, sao lại nỡ bỏ rơi?

故立天子置三卿雖有拱之璧以先四馬不善坐而進此

Vì vậy khi phong thiên tử, đặt ba đại thần, dù tay bưng ngọc bích lớn, trước xe tứ mã, cũng không bằng ngồi xuống dâng ‘Đạo’ này.

古之所以貴此者何也不謂求以得有罪以免輿故為天下貴

Người xưa vì sao trân quý ‘Đạo’ đến thế? Chẳng phải vì nó giúp cầu gì được nấy sao? Chẳng phải vì nó giúp kẻ có tội thoát phạt sao? Vì vậy nó mới là thứ quý nhất thiên hạ.

Chương 26: Vô Nan

為無為事無事味無味

Làm mà như không làm, xử lý chuyện mà như không có chuyện, nếm vị mà như không có vị.

大小多少報怨以德

Lấy lớn xem nhỏ, lấy nhiều xem ít, dùng đức hạnh đáp lại oán hờn.

圖難乎其易也為大乎其細也天下之難作於易天下之大作於細

Giải quyết việc khó, bắt đầu từ chỗ dễ. Làm việc lớn, bắt đầu từ chi tiết nhỏ. Việc khó trong thiên hạ đều khởi từ chỗ dễ. Việc lớn trong thiên hạ đều khởi từ chỗ nhỏ.

是以聖人終不為大故能成其大

Vì vậy thánh nhân không bao giờ tự cho mình là vĩ đại, nên mới có thể thành tựu vĩ đại.

夫輕諾必寡信多易必多難

Người dễ dàng hứa hẹn ắt ít giữ lời. Người coi gì cũng dễ ắt gặp nhiều khó khăn.

是以聖人猶難之故終於無難

Vì vậy thánh nhân xem mọi thứ như khó khăn, nên cuối cùng không còn khó khăn nào.

Chương 27: Phụ Vật

其安也易持也其未兆也易謀也其脆也易判也其微也易散也為之於其未有也治之於其未亂也

Lúc yên ổn thì dễ giữ. Lúc chưa có dấu hiệu thì dễ tính toán. Lúc mỏng manh thì dễ phân tách. Lúc nhỏ bé thì dễ tan biến. Phải làm khi chuyện chưa xảy ra, phải trị khi cục diện chưa hỗn loạn.

合抱之木生於毫末九成之臺作於羸土百仞之高始於足下

Cây đại thụ hai người ôm là từ mầm non nhỏ xíu mọc lên. Đài cao chín tầng là từ một gánh đất đắp nên. Nơi cao ngàn trượng bắt đầu từ bước chân đầu tiên.

為之者敗之執之者失之是以聖人無為也故無敗也無執也故無失也民之從事也恆於其成而敗之故慎終若始則無敗事矣

Cưỡng cầu sẽ thất bại, bám giữ sẽ mất. Vì vậy thánh nhân không cưỡng cầu nên không thất bại; không bám giữ nên không mất. Người thường làm việc, hay thất bại khi sắp thành công. Vì vậy thận trọng lúc cuối như lúc đầu thì không có chuyện thất bại.

是以聖人慾不欲而不貴難得之貨學不學而復眾人之所過能輔萬物之自然而弗敢為

Vì vậy thánh nhân ham muốn sự không ham muốn, không quý trọng vật khó được. Thánh nhân học điều người ta không học, giúp mọi người sửa lỗi lầm. Thánh nhân có thể phụ trợ vạn vật phát triển tự nhiên mà không dám xen vào.

Chương 28: Huyền Đức

故曰為道者非以明民也將以愚之也民之難治也以其知也

Vì vậy nói rằng, người theo ‘Đạo’ không phải để làm dân khôn lanh xảo trá, mà để dân trở về chất phác. Dân sở dĩ khó trị là vì họ quá nhiều mánh khóe.

故以知知邦邦之賊也以不知知邦邦之德也

Dùng mưu mẹo trị nước là họa hại cho nước. Dùng chất phác trị nước là phúc đức cho nước.

恆知此兩者亦稽式也恆知稽式此謂玄德

Luôn biết sự khác biệt giữa hai cách này chính là chuẩn mực đo lường. Luôn hiểu chuẩn mực này gọi là ‘Huyền Đức’ — đức hạnh thâm sâu nhất.

玄德深矣遠矣與物反矣乃至大順

Huyền Đức thâm sâu, xa vời, nhìn bề ngoài ngược chiều với sự vật thông thường, nhưng cuối cùng đạt đến cảnh giới hài hòa tối thượng.

Chương 29: Giang Hải

江海所以能為百谷王者以其善下之是以能為百谷王

Sông lớn biển cả sở dĩ làm vua của trăm dòng suối, là vì chúng giỏi ở vị trí thấp. Vì ở thấp, tất cả nước đều chảy về, nên mới có thể làm vua của trăm dòng.

是以聖人之慾上民也必以其言下之欲先民也必以其身後之故居前而民弗害也居上而民弗重也天下樂推而弗猒也非以其無諍與故天下莫能與諍

Vì vậy thánh nhân muốn đứng trên dẫn dắt dân, lời nói phải khiêm nhường. Muốn đi trước dẫn đường cho dân, hành động phải đặt mình phía sau. Nên thánh nhân đứng phía trước, dân không thấy bị hại; đứng phía trên, dân không thấy nặng nề. Thiên hạ vui lòng tôn phò mà không chán ghét. Vì không tranh giành, nên thiên hạ không ai tranh được với ngài.

Chương 30: An Cư

小邦寡民

Một nước nhỏ, dân ít.

使十百人之器毋用使民重死而遠徙有車周無所乘之有甲兵無所陳之使民復結繩而用之

Dù có công cụ phục vụ mười, trăm người cũng không dùng. Để dân quý trọng sinh mệnh, không muốn di cư đi xa. Có xe mà không có nơi cần đi. Có giáp binh mà không có nơi cần bày ra. Để dân trở lại thời thắt nút dây ghi nhớ.

甘其食美其服樂其俗安其居

Thấy thức ăn của mình ngon ngọt, thấy quần áo của mình đẹp đẽ, vui với phong tục tập quán của mình, sống yên ổn trong ngôi nhà của mình.

鄰邦相望雞狗之聲相聞民至老死不相往來

Nước láng giềng gần đến nỗi nhìn thấy nhau, tiếng gà tiếng chó nghe rõ mồn một, nhưng dân từ lúc sinh đến khi chết, không qua lại lẫn nhau.

Chương 31: Bất Tích

信言不美美言不信知者不博博者不知善者不多多者不善

Lời thật nghe không hay, lời hay chưa chắc thật. Người thực sự có trí tuệ không khoe khoang học vấn, kẻ khoe khoang khắp nơi chưa chắc có trí tuệ thật. Người tốt không tham nhiều, kẻ tham nhiều không phải người tốt.

聖人無積既以為人己愈有既以予人己愈多

Thánh nhân không tích trữ cho mình. Càng giúp người, mình lại càng có nhiều hơn. Càng cho người, mình lại càng phong phú hơn.

故天之道利而不害人之道為而弗爭

Vì vậy đạo của trời là lợi ích mà không gây hại. Đạo của người là làm mà không tranh giành.

Chương 32: Tam Bảo

天下皆謂我大不宵夫唯大故不宵若宵細久矣

Thiên hạ đều nói ‘Đạo’ của ta quá lớn, chẳng giống gì cả. Chính vì lớn nên mới chẳng giống gì. Nếu mà giống thứ gì đó, thì đã trở nên nhỏ bé từ lâu rồi.

我恆有三寶之一曰慈二曰儉三曰不敢為天下先

Ta luôn có ba báu vật giữ gìn. Thứ nhất gọi là ’từ ái’, thứ hai gọi là ’tiết kiệm’, thứ ba gọi là ‘không dám đi trước thiên hạ’.

夫慈故能勇儉故能廣不敢為天下先故能為成事長

Nhờ từ ái nên có thể dũng cảm. Nhờ tiết kiệm nên có thể rộng rãi. Nhờ không tranh trước nên mới có thể trở thành người lãnh đạo.

今捨其慈且勇捨其儉且廣捨其後且先則必死矣

Nay bỏ từ ái mà muốn dũng cảm, bỏ tiết kiệm mà muốn rộng rãi, không chịu ở sau mà tranh lên trước, tất sẽ chết.

夫慈以戰則勝以守則固天將建之如以慈垣之

Có từ ái, đánh trận sẽ thắng, phòng thủ sẽ vững. Trời muốn giúp ai, dùng từ ái như bức tường bao bọc.

Chương 33: Bất Tranh

善為士者不武善戰者不怒善勝敵者弗與善用人者為之下

Dũng sĩ đích thực không khoe vũ lực, người giỏi đánh trận không nổi giận, người giỏi thắng địch không đối đầu trực diện, người giỏi dùng người đặt mình ở dưới.

是謂不爭之德是謂用人是謂天古之極也

Đó gọi là đức ‘bất tranh’, gọi là giỏi dùng người, gọi là hợp thiên đạo, là cảnh giới tối cao từ xưa đến nay.

Chương 34: Dụng Binh

用兵有言曰吾不敢為主而為客不敢進寸而退尺

Về dụng binh có câu: ‘Ta không dám làm bên tấn công, thà làm bên phòng thủ. Không dám tiến một tấc, thà lùi một thước.’

是謂行無行攘無臂執無兵乃無敵矣

Đó gọi là hành quân mà như không hành quân, vung tay mà như không có tay, cầm vũ khí mà như không có vũ khí — như vậy ngược lại thiên hạ vô địch.

禍莫大於無適無適近亡吾寶矣

Họa lớn nhất là coi thường kẻ địch. Coi thường kẻ địch, suýt nữa mất ba báu vật của ta.

故稱兵相若則哀者勝矣

Khi hai bên quân lực ngang nhau, bên nào lòng đau xót không muốn đánh sẽ thắng.

Chương 35: Hoài Ngọc

吾言甚易知也甚易行也而人莫之能知也而莫之能行也

Lời ta rất dễ hiểu, cũng rất dễ làm. Nhưng thiên hạ không ai hiểu được, cũng không ai làm được.

言有君事有宗夫唯無知也是以不我知

Lời ta có chủ đề, việc ta có gốc rễ. Chỉ vì người ta không hiểu những điều này nên không hiểu ta.

知我者希則我貴矣是以聖人被褐而懷玉

Người hiểu ta thì ít, thế thì ta lại càng quý. Vì vậy thánh nhân ngoài mặc áo vải thô, mà trong lòng ôm ngọc quý.

Chương 36: Tri Bệnh

知不知尚矣不知不知病矣

Biết rằng mình có chỗ không biết, đó là điều tuyệt vời nhất. Không biết rằng mình có chỗ không biết, đó mới là bệnh.

是以聖人之不病以其病病也是以不病

Thánh nhân sở dĩ không mắc bệnh, là vì ngài coi bệnh là bệnh. Chính vì biết đó là bệnh, nên mới không mắc bệnh.

Chương 37: Úy Úy

民之不畏畏則大畏將至矣

Khi dân không sợ điều đáng sợ, thì điều đáng sợ hơn sắp đến.

毋閘其所居毋猒其所生夫唯弗猒是以不猒

Đừng ép dân chỗ ở chật hẹp, đừng bóp nghẹt đời sống của dân. Chỉ cần không bóp nghẹt, dân sẽ không chán ghét.

是以聖人自知而不自見也自愛而不自貴也故去彼取此

Vì vậy thánh nhân hiểu mình nhưng không phô trương, yêu mình nhưng không tự cho mình cao quý. Cho nên bỏ cái tự đại, giữ cái tự biết.

Chương 38: Thiên Võng

勇於敢者則殺勇於不敢者則栝此兩者或利或害

Dũng mãnh mà liều lĩnh thì chết, dũng mãnh mà biết nhường thì sống. Hai loại dũng cảm này, một có lợi một có hại.

天之所惡孰知其故

Trời ghét điều gì, ai biết được nguyên do?

天之道不彈而善勝不言而善應不召而自來彈而善謀

Đạo trời không tranh mà giỏi thắng, không nói mà giỏi ứng, không gọi mà tự đến, trông thong thả mà giỏi sắp đặt.

天網恢恢疏而不失

Lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt.

Chương 39: Tư Sát

若民恆且不畏死奈何以殺懼之也

Nếu dân vốn không sợ chết, lấy hình phạt tử mà dọa có ích gì?

若民恆是畏死則而為者吾得而殺之夫孰敢矣

Nếu dân luôn sợ chết, kẻ nào làm ác, ta bắt giết đi, ai còn dám?

若民恆且必畏死則恆有司殺者

Nếu dân luôn sợ chết, thì luôn phải có người chuyên thi hành hình phạt.

夫代司殺者殺是代大匠斵也夫代大匠斵者則希不傷其手矣

Thay người thi hành hình phạt mà tự tay giết, giống như thay thợ mộc bậc thầy mà đẽo gỗ. Người thay thợ bậc thầy đẽo gỗ, hiếm có ai không chặt vào tay mình.

Chương 40: Quý Sinh

人之饑也以其取食稅之多也是以飢

Dân sở dĩ đói là vì bên trên thu thuế quá nhiều, nên mới đói.

百姓之不治也以其上有以為也是以不治

Trăm họ sở dĩ khó trị là vì bên trên can thiệp quá nhiều, nên mới khó trị.

民之輕死以其求生之厚也是以輕死

Dân sở dĩ coi nhẹ cái chết, là vì bên trên ham hưởng thụ quá mức, nên dân mới không coi trọng mạng sống.

夫唯無以生為者是賢貴生

Chỉ có người không quá ham cầu hưởng thụ mới là người thực sự biết quý trọng sinh mệnh.

Chương 41: Nhu Nhược

人之生也柔弱其死也恆仞堅強萬物草木之生也柔脆其死也枯槁

Người khi sống thì cơ thể mềm mại. Khi chết thì cứng đờ. Cỏ cây khi sống thì mềm mại. Khi chết thì khô héo.

故曰堅強者死之徒也柔弱微細生之徒也

Vì vậy, cứng rắn mạnh mẽ thuộc về cái chết. Mềm yếu nhỏ bé thuộc về sự sống.

兵強則不勝木強則恆

Quân đội quá cứng rắn ngược lại không thắng, cây quá cứng ngược lại dễ gãy.

強大居下柔弱微細居上

Cứng mạnh ở dưới, mềm yếu nhỏ bé ở trên.

Chương 42: Thiên Đạo

天下之道猶張弓者也高者抑之下者舉之有餘者損之不足者補之

Đạo của thiên hạ giống như giương cung bắn tên. Chỗ cao thì ấn xuống, chỗ thấp thì nâng lên. Chỗ dư thì bớt đi, chỗ thiếu thì bù vào.

故天之道損有餘而益不足人之道損不足而奉有餘

Đạo trời bớt chỗ thừa bù chỗ thiếu. Đạo người lại ngược — bớt chỗ đã thiếu để cung phụng chỗ đã thừa.

孰能有餘而有以取奉於天者唯有道者乎

Ai có thể lấy phần dư của mình hiến dâng cho thiên hạ? Chỉ có người hiểu ‘Đạo’ mới làm được.

是以聖人為而弗有成功而弗居也若此其不欲見賢也

Vì vậy thánh nhân làm mà không chiếm hữu, thành công mà không giữ công. Chính vì thế mà không muốn phô bày tài giỏi.

Chương 43: Thủy Đức

天下莫柔弱於水而攻堅強者莫之能勝也以其無以易之

Dưới trời không gì mềm yếu hơn nước, nhưng muốn phá thứ cứng rắn thì không gì hơn được nước. Bởi không gì thay thế được nước.

水之勝剛弱之勝強天下莫弗知而莫能行也

Nước mềm thắng đá cứng, yếu thắng mạnh. Thiên hạ không ai không biết, nhưng không ai làm được.

故聖人之言云曰受邦之詬是謂社稷之主受邦之不祥是謂天下之王

Vì vậy thánh nhân nói: ‘Chịu nhục cho đất nước mới xứng là chủ giang sơn. Gánh họa cho đất nước mới xứng là vua thiên hạ.’

正言若反

Lời đúng nghe tựa lời ngược.

Chương 44: Hữu Giới

和大怨必有餘怨焉可以為善

Hòa giải oán hận sâu sắc, tất còn sót lại oán hận. Sao có thể gọi là cách hay?

是以聖人執右介而不以責於人

Vì vậy thánh nhân cầm cuống khế ước (đại diện cho chủ động chịu thiệt), nhưng không dùng nó để đòi nợ người khác.

故有德司介無德司徹

Người có đức chỉ lo phần việc của mình, không truy cứu người khác. Kẻ vô đức chuyên truy cứu trách nhiệm người khác.

夫天道無親恆與善人

Đạo trời không thiên vị, luôn giúp đỡ người lương thiện.

Đạo Thiên

Chương 45: Quán Đạo

道可道也非恆道也

‘Đạo’ có thể nói ra thành lời thì không phải Đạo vĩnh hằng.

名可名也非恆名也

‘Tên’ có thể gọi ra thành tên thì không phải tên vĩnh hằng.

無名萬物之始也

‘Vô danh’ là khởi đầu của vạn vật.

有名萬物之母也

‘Hữu danh’ là mẹ của vạn vật.

故恆無欲也以觀其眇恆有欲也以觀其所徼

Vì vậy thường giữ trạng thái không ham muốn để nhìn thấy sự huyền diệu của Đạo. Thường mang ham muốn thì chỉ thấy bề ngoài của Đạo.

兩者同出異名同謂玄之又玄眾眇之門

Hai thứ cùng xuất phát từ một nguồn, chỉ tên gọi khác nhau. Đều gọi là ‘Huyền’ — sâu thẳm lại sâu thẳm. Đây chính là cánh cửa dẫn đến mọi sự huyền diệu.

Chương 46: Quán Kiểu

天下皆知美為美惡已皆知善訾不善矣

Thiên hạ ai cũng biết thế nào là đẹp, thế thì ‘xấu’ đã xuất hiện. Ai cũng biết thế nào là thiện, thế thì ‘bất thiện’ đã xuất hiện.

有無之相生也難易之相成也長短之相形也高下之相盈也音聲之相和也先後之相隨恆也

‘Có’ và ‘không’ sinh ra lẫn nhau, ‘khó’ và ‘dễ’ thành tựu nhau, ‘dài’ và ’ngắn’ so sánh nhau, ‘cao’ và ’thấp’ bổ trợ nhau, ‘âm’ và ’thanh’ hòa hợp nhau, ’trước’ và ‘sau’ theo nhau — muôn đời vẫn vậy.

是以聖人居無為之事行不言之教

Vì vậy thánh nhân dùng thái độ ‘vô vi’ xử lý mọi việc, dùng cách không nói mà dạy.

萬物作焉而不辭生焉而不有為焉而不恃功成而不處夫唯不處是以不去

Vạn vật khởi lên, ngài không từ chối. Vạn vật sinh trưởng, ngài không chiếm hữu. Làm việc tốt mà không ỷ lại. Việc thành mà không giữ chỗ. Chính vì không giữ chỗ nên công lao mãi còn.

Chương 47: An Dân

不上賢使民不爭不貴難得之貨使民不為盜不見可欲使民不亂

Không đề cao người tài giỏi, dân sẽ không tranh đua. Không quý trọng vật hiếm, dân sẽ không trộm cắp. Không để dân thấy thứ khơi gợi ham muốn, lòng dân sẽ không loạn.

是以聖人之治也虛其心實其腹弱其志強其骨

Vì vậy cách trị thiên hạ của thánh nhân: để tâm dân giản đơn, để bụng dân no đủ, giảm bớt dã tâm, làm thân thể mạnh khỏe.

恆使民無知無欲也使夫知不敢弗為而已則無不治矣

Để dân mãi chất phác không nhiều ham muốn, khiến kẻ khôn lỏi không dám làm bậy. Dùng cách không cưỡng ép thì không gì không trị được.

Chương 48: Đạo Dụng

道沖而用之有弗盈也潚呵始萬物之宗

‘Đạo’ giống như chiếc bình rỗng, dùng bao nhiêu cũng không hết. Thăm thẳm thay! Nó giống như tổ tiên của vạn vật.

銼其兌解其紛和其光同其塵

Mài bớt sắc bén, gỡ rối rắm, hòa ánh sáng, hòa lẫn với bụi đất.

湛呵似或存吾不知誰子也象帝之先

Nó sâu thẳm thay, dường như có dường như không. Ta không biết nó là con ai, hình như đã tồn tại trước cả Thượng Đế.

Chương 49: Dụng Trung

天地不仁以萬物為芻狗聖人不仁以百姓為芻狗

Trời đất không thiên vị, xem vạn vật như chó rơm cúng tế — đối xử bình đẳng. Thánh nhân không thiên vị, xem trăm họ như chó rơm — không đặc biệt bênh vực ai.

天地之間其猶橐籥與虛而不淈動而俞出

Giữa trời đất chẳng khác nào chiếc bễ lớn? Bên trong rỗng mà không bao giờ cạn. Càng động, gió càng nhiều.

多聞數窮不若守於中

Biết quá nhiều, tính toán quá kỹ, ngược lại đi vào ngõ cụt. Chi bằng giữ sự cân bằng ở giữa.

Chương 50: Cốc Thần

穀神不死是謂玄牝

Thần linh thung lũng không bao giờ chết, đó gọi là ‘Huyền Tẫn’ — bà mẹ huyền bí.

玄牝之門是謂天地之根

Cửa của bà mẹ huyền bí chính là cội rễ của trời đất.

綿綿呵若存用之不勤

Liên miên bất tận, dường như luôn hiện hữu. Dùng bao nhiêu cũng không cạn.

Chương 51: Vô Tư

天長地久天地之所以能長且久者以其不自生也故能長生

Trời dài đất lâu. Trời đất sở dĩ trường tồn là vì không sống vì mình, nên mới sống lâu dài.

是以聖人退其身而身先外其身而身存

Vì vậy thánh nhân lui thân ra sau mà lại lên trước. Đặt lợi ích bản thân ra ngoài mà lại bảo toàn được mình.

不以其無私與故能成其私

Chẳng phải vì ngài vô tư sao? Vì vậy mà ngược lại thành tựu được việc của mình.

Chương 52: Trị Thủy

上善治水水善利萬物而有靜居眾之所惡故幾於道矣

Điều thiện tối cao giống như nước. Nước giỏi giúp ích vạn vật mà yên lặng, ở chỗ mọi người không thích đến. Vì vậy nước gần nhất với ‘Đạo’.

居善地心善淵予善天言善信正善治事善能動善時

Chọn nơi ở thấp, tâm sâu như vực, cho đi rộng như trời, nói lời giữ tín, trị vì công bằng, làm việc có năng lực, hành động đúng thời.

夫唯不爭故無尤

Chính vì không tranh giành nên không có lỗi lầm và oán hận.

Chương 53: Trì Doanh

持而盈之不若其已

Bưng bát nước đầy ắp, chẳng bằng dừng lại đừng rót thêm.

揣而銳之不可常葆之

Dao mài quá sắc quá nhọn thì không thể giữ mãi được.

金玉盈室莫之守也

Vàng ngọc chất đầy nhà, không ai giữ được.

貴富而驕自遺咎也

Giàu sang mà kiêu ngạo là tự gieo mầm họa.

功述身退天之道也

Việc xong thì lui thân. Đó là đạo của trời.

Chương 54: Vô Bất Vi

戴營魄抱一能毋離乎摶氣至柔能嬰兒乎

Để thân thể và linh hồn hợp làm một, không tách rời, bạn làm được không? Điều hòa hơi thở mềm mại như trẻ sơ sinh, bạn làm được không?

脩除玄鑒能毋疵乎愛民栝國能毋以知乎

Lau sạch tấm gương thâm sâu trong tâm không một tì vết, bạn làm được không? Yêu dân trị nước mà không dùng mưu mẹo, bạn làm được không?

天門啟闔能為雌乎明白四達能毋以知乎

Khi các giác quan mở đóng, có thể giữ yên lặng nhu thuận không? Thông suốt bốn phương mà không dựa vào tiểu xảo không?

生之畜之生而弗有長而弗宰也是謂玄德

Cho vạn vật sinh trưởng, nuôi dưỡng vạn vật. Cho ra đời mà không chiếm hữu, cho trưởng thành mà không thống trị. Đó gọi là ‘Huyền Đức’ — đức hạnh thâm sâu nhất.

Chương 55: Huyền Trung

卅輻同一轂當其無有車之用也

Ba mươi nan hoa cùng đỡ một trục bánh xe, chính vì trục rỗng nên bánh xe mới quay, xe mới có ích.

埏埴為器當其無有埴器之用也

Nhào đất nặn thành bát, chính vì giữa bát rỗng nên bát mới đựng được đồ, mới có ích.

鑿戶牖當其無有室之用也

Đục cửa ra vào, cửa sổ trên tường, chính vì có khoảng trống nên nhà mới ở được, mới có ích.

故有之以為利無之以為用

Vì vậy, ‘có’ mang lại tiện lợi, ‘không’ mới là chìa khóa phát huy tác dụng.

Chương 56: Vi Phúc

五色使人目盲馳騁田臘使人心發狂難得之貨使人之行妨五味使人之口爽五音使人之耳聾

Năm sắc màu rực rỡ khiến mắt người mờ đi. Phi ngựa đuổi săn khiến tâm người cuồng loạn. Vật quý hiếm khiến hành vi người lệch lạc. Năm vị ngon khiến miệng người mất vị giác. Năm âm hay khiến tai người điếc.

是以聖人之治也為腹不為目故去彼取此

Vì vậy thánh nhân trị thiên hạ, lo no bụng (nhu cầu căn bản) chứ không chạy theo hào nhoáng (hưởng thụ bên ngoài). Cho nên bỏ cái hào nhoáng, giữ cái thực chất.

Chương 57: Sủng Nhục

寵辱若驚貴大患若身

Được sủng ái hay bị sỉ nhục đều giật mình, xem đại họa nặng như thân thể mình.

何謂寵辱若驚寵之為下得之若驚失之若驚是謂寵辱若驚

Thế nào là ‘sủng nhục đều giật mình’? Được sủng ái thực ra là điều thấp kém. Được thì giật mình, mất thì giật mình — đó gọi là sủng nhục nhược kinh.

何謂貴大患若身吾所以有大患者為吾有身也及吾無身有何患

Thế nào là ‘xem đại họa nặng như thân’? Ta sở dĩ có đại họa là vì ta có thân xác này. Nếu ta không có thân, lấy đâu ra họa?

故貴為身於為天下若可以託天下矣愛以身為天下如可以寄天下矣

Vì vậy, ai xem thân mình quý như thiên hạ mới có thể giao phó thiên hạ. Ai yêu thân mình như yêu thiên hạ mới có thể gửi gắm thiên hạ.

Chương 58: Đạo Kỷ

視之而弗見名之曰微聽之而弗聞名之曰希摸之而弗得名之曰夷三者不可至計故混而為一

Nhìn mà không thấy gọi là ‘vi’. Nghe mà không nghe gọi là ‘hi’. Sờ mà không được gọi là ‘di’. Ba thứ không thể tách rời nghiên cứu, nên hòa lẫn thành ’nhất’.

一者其上不攸其下不忽尋尋呵不可名也復歸於無物

‘Nhất’ này, phía trên không sáng, phía dưới không tối. Liên miên bất tận, không thể đặt tên. Cuối cùng lại trở về trạng thái ‘không có gì’.

是謂無狀之狀無物之象是謂惚恍隨而不見其後迎而不見其首

Đó gọi là ‘hình dạng không hình dạng, hình tượng không sự vật’. Gọi là ‘hốt hoảng’. Theo sau không thấy đuôi, đón trước không thấy đầu.

執今之道以御今之有以知古始是謂道紀

Nắm vững ‘Đạo’ hiện tại để điều khiển vạn vật hiện tại, để biết khởi đầu xa xưa nhất. Đó gọi là ‘Đạo Kỷ’ — mạch lạc của Đạo.

Chương 59: Bất Doanh

古之善為道者微眇玄達深不可志夫唯不可志故強為之容曰

Người xưa giỏi theo ‘Đạo’, tế nhị huyền diệu thông đạt, sâu thẳm không thể diễn tả. Chính vì không thể diễn tả nên đành gượng miêu tả dáng vẻ của họ:

與呵其若冬涉水猶呵其若畏四鄰儼呵其若客渙呵其若淩澤沌呵其若樸湷呵其若濁莊呵其若谷

Cẩn trọng thay, như mùa đông dò bước trên sông đóng băng. Cảnh giác thay, như sợ ánh mắt tứ phương láng giềng. Cung kính thay, như làm khách. Mềm mại thay, như băng đang tan. Hồn hậu chất phác thay, như gỗ chưa đẽo. Hồn nhiên thay, như nước đục. Khoáng đạt thay, như thung lũng trống.

濁而情之餘清安以重之餘生

Nước đục từ từ lắng xuống rồi trong. Vật yên tĩnh từ từ sẽ nảy sinh sự sống mới.

葆此道不欲盈夫唯不欲盈是以能敝而不成

Giữ Đạo này, không đuổi theo sự tràn đầy. Chính vì không đuổi theo tràn đầy nên có thể cũ mà không cần làm lại.

Chương 60: Quy Căn

至虛極也守情表也萬物旁作吾以觀其復也

Để tâm trống rỗng đến cùng cực, giữ sự yên tĩnh bên trong. Vạn vật sinh sôi, ta lặng lẽ nhìn chúng quay về.

天物雲雲各復歸於其根曰靜靜是謂復命復命常也知常明也

Vạn vật rối ren cuối cùng đều quay về gốc rễ. Quay về gốc rễ gọi là ’tĩnh’, tĩnh gọi là ‘phục mệnh’. Phục mệnh là ’thường’ — quy luật vĩnh hằng. Hiểu quy luật vĩnh hằng gọi là ‘minh’ — trí tuệ.

不知常荒荒作兇

Không hiểu quy luật vĩnh hằng, hành động bừa bãi sẽ gặp họa.

知常容容乃公公乃王王乃天天乃道道乃久歿身不殆

Hiểu quy luật vĩnh hằng thì lòng bao dung. Bao dung thì công bằng, công bằng thì làm vương, làm vương thì hợp trời, hợp trời thì hợp Đạo, hợp Đạo thì trường tồn. Suốt đời không gặp nguy.

Chương 61: Tri Hữu

太上下知有之其次親譽之其次畏之其下侮之

Người lãnh đạo tốt nhất, trăm họ chỉ biết có người đó tồn tại. Hạng kế, trăm họ thân gần và ca ngợi. Hạng nữa, trăm họ sợ hãi. Hạng tệ nhất, trăm họ khinh thường.

信不足案有不信猶呵其貴言也

Bên trên không đủ thành tín, bên dưới tự nhiên không tin. Người lãnh đạo tốt nhất rất trân trọng lời nói của mình.

成功遂事而百姓謂我自然

Việc thành rồi, trăm họ đều nói: ‘Chúng tôi tự mình làm được, tự nhiên thôi!’

Chương 62: Tứ Hữu

故大道廢安有仁義

Chính vì đại đạo bị bỏ rơi mới xuất hiện ’nhân nghĩa’.

知慧出安有大偽

Chính vì trí xảo xuất hiện mới có ‘đại ngụy’.

六親不和安有孝慈

Chính vì người nhà bất hòa mới xuất hiện ‘hiếu từ’.

邦家昏亂安有正臣

Chính vì đất nước hôn loạn mới xuất hiện ’trung thần’.

Chương 63: Phác Tố

絕知棄辯民利百倍

Dứt bỏ thông minh xảo biện, lợi ích cho trăm họ tăng trăm lần.

絕偽棄慮民復孝慈

Dứt bỏ giả dối mưu tính, trăm họ trở lại hiếu từ.

絕巧棄利盜賊無有

Dứt bỏ xảo trá tư lợi, trộm cướp không còn nữa.

此三言也以為文未足故令之有所屬

Chỉ ba câu này chưa đủ rõ ràng. Nên nói thêm một điểm quan trọng:

見素抱樸少私寡慾絕學無憂

Nhìn thấu bản chất mộc mạc, ôm ấp bản tính chất phác. Bớt tư tâm, giảm ham muốn. Không đuổi theo học vấn hào nhoáng thì không có gì phải lo.

Chương 64: Thực Mẫu

唯與訶其相去幾何美與惡其相去何若

Kính cẩn đáp ‘vâng’ và cáu kỉnh đáp ‘ừ’, khác nhau bao nhiêu? Đẹp và xấu, cách nhau bao xa?

人之所畏亦不可以不畏人

Điều người ta kính sợ, ta cũng không thể không kính sợ.

朢呵其未央哉

Bao la thay, dường như không có tận cùng.

眾人巸巸若鄉於大牢而春登臺

Mọi người vui vẻ hớn hở, như đang dự tiệc linh đình, như xuân lên đài cao ngắm cảnh đẹp.

我泊焉未兆若嬰兒未咳纍呵似無所歸

Chỉ có ta đạm bạc yên lặng, chưa có động tĩnh gì. Như đứa trẻ chưa biết cười. Mệt mỏi thay, dường như không nơi nào để về.

眾人皆有餘我獨遺我愚人之心也湷湷呵鬻人昭昭我獨呵鬻人蔡蔡我獨悶悶呵

Người ta đều thấy mình có thừa, chỉ ta dường như mất hết. Tâm ta thật ngu ngốc, lờ mờ thay. Người đời sáng sủa rõ ràng, chỉ ta mập mờ. Người đời tinh anh lanh lợi, chỉ ta trầm lặng u buồn.

忽呵其若海朢呵其若無所止

Mênh mông thay, như biển cả. Phiêu diêu thay, dường như không có nơi dừng chân.

眾人皆有以我獨頑以悝吾欲獨異於人而貴食母

Người đời ai cũng có tài, chỉ ta vừa ngu vừa ngơ. Ta muốn khác người, ta trân quý quay về nguồn cội — ‘Mẹ’ (bản nguyên của Đạo).

Chương 65: Tòng Đạo

孔德之容唯道是從道之物唯朢唯忽

Dáng vẻ đức hạnh vĩ đại hoàn toàn đi theo ‘Đạo’. Đạo là thứ mờ ảo hốt hoảng, nhìn không rõ.

忽呵望呵中有象呵朢呵忽呵中有物呵幽呵鳴呵中有請呵其請甚真其中有信

Hốt hoảng thay, bên trong có hình tượng. Mờ ảo thay, bên trong có sự vật. U thâm thay, bên trong có tinh hoa. Tinh hoa đó rất chân thật, bên trong có tín hiệu kiểm chứng được.

自今及古其名不去以順眾父

Từ nay đến thượng cổ, tên nó chưa bao giờ mất. Dùng để thuận theo cội nguồn vạn vật.

吾何以知眾父之祭以此

Ta làm sao biết tình hình cội nguồn vạn vật? Chính nhờ Đạo này.

Chương 66: Phất Cư

炊者不立自視者不彰自見者不明自伐者無功自矜者不長

Người nhón chân đứng không vững, tự cho mình đúng lại không nổi bật, tự khoe lại không sáng suốt, tự khen lại không có công, tự kiêu lại không bền lâu.

其在道也曰餘食贅行物或惡之故有欲者弗居

Dưới con mắt ‘Đạo’, những hành vi đó là cơm thừa gánh nặng, vạn vật đều ghét chúng. Vì vậy người có ‘Đạo’ không làm vậy.

Chương 67: Chấp Nhất

曲則全枉則正窪則盈敝則新少則得多則惑

Cong thì vẹn, oan ức thì thẳng, trũng thì đầy, cũ thì mới, ít thì được, nhiều thì mê.

是以聖人執一以為天下牧

Vì vậy thánh nhân nắm giữ ’nhất’ (bản chất của Đạo) làm người chăn dắt thiên hạ.

不自視故明不自見故彰不自伐故有功弗矜故能長

Không tự cho mình đúng nên mới nhìn rõ. Không tự khoe nên mới nổi bật. Không tự khen nên mới có công. Không tự kiêu nên mới bền lâu.

夫唯不爭故莫能與之爭

Chính vì không tranh nên thiên hạ không ai tranh được với ngài.

古之所謂曲全者幾語才誠全歸之

Người xưa nói ‘cong thì vẹn’, đâu phải lời suông? Thực sự tất cả sẽ quay về với bạn.

Chương 68: Đồng Đạo

希言自然

Ít nói mới là trạng thái tự nhiên.

飄風不終朝暴雨不終日

Cuồng phong thổi không hết một buổi sáng, mưa bão không suốt cả ngày.

孰為此天地而弗能久又況於人乎

Ai gây ra gió mưa? Trời đất đấy. Ngay trời đất cũng không thể kéo dài mãi, huống chi con người?

故從事而道者同於道德者同於德失者同於失

Người theo ‘Đạo’ mà làm việc sẽ hòa nhất với Đạo. Theo ‘Đức’ sẽ hòa nhất với Đức. Đi lạc sẽ hòa nhất với thất bại.

同於德者道亦德之同於失者道亦失之

Hòa nhất với ‘Đức’, Đạo cũng ban đức cho. Hòa nhất với ’thất’, Đạo cũng để mất.

Chương 69: Côn Thành

有物昆成先天地生

Có một vật hồn nhiên hình thành, đã tồn tại trước khi trời đất ra đời.

繡呵繆呵獨立而不改可以為天地母

Nó lặng lẽ vô thanh, đứng một mình mà không hề thay đổi. Có thể làm mẹ của trời đất.

吾未知其名字之曰道吾強為之名曰大

Ta không biết tên nó, đặt cho nó chữ ‘Đạo’. Gượng đặt thêm tên gọi là ‘Đại’.

大曰筮筮曰遠遠曰反

‘Đại’ nghĩa là không ngừng vận hành, không ngừng vận hành thì đi rất xa, đi rất xa rồi quay về điểm xuất phát.

道大天大地大王亦大

Đạo lớn, trời lớn, đất lớn, vương cũng lớn.

國中有四大而王居一焉

Trong vũ trụ có bốn thứ ‘đại’, vương là một trong đó.

人法地地法天天法道道法自然

Người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo Đạo, Đạo noi theo tự nhiên.

Chương 70: Tư Trọng

重為輕根清為躁君

Nặng là gốc rễ của nhẹ, tĩnh lặng là chủ nhân của nóng vội.

是以君子眾日行不離其輜重

Vì vậy người quân tử suốt ngày đi đường cũng không rời xe hành lý.

唯有環官燕處則昭

Dù đến nơi hoa lệ cũng an nhiên ở lại, siêu nhiên tự tại.

若若何萬乘之王而以身輕於天下

Vua nước vạn cỗ xe, sao có thể khinh suất mà coi nhẹ thiên hạ?

輕則失本躁則失君

Khinh suất thì mất gốc, nóng vội thì mất vị trí chủ đạo.

Chương 71: Duệ Minh

善行者無轍跡善言者無瑕適善數者不用檮策善閉者無關籥而不可啟也善結者無纆約而不可解也

Người giỏi đi không để lại dấu vết. Người giỏi nói không để lại sơ hở. Người giỏi tính không cần bàn tính. Người giỏi đóng cửa không cần then mà không ai mở được. Người giỏi thắt nút không cần dây mà không ai gỡ được.

是以聖人恆善救人而無棄人物無棄財是謂曳明

Vì vậy thánh nhân luôn giỏi cứu người, không bỏ rơi ai. Với đồ vật cũng không tùy tiện vứt bỏ. Đó gọi là ‘Duệ Minh’ — kế thừa ánh sáng.

故善人善人之師不善人善人之齎也

Người tốt là thầy của người tốt. Người không tốt là tấm gương cho người tốt.

不貴其師不愛其齎唯知乎大眯是謂眇要

Không tôn trọng thầy, không trân quý tấm gương, dù thông minh cũng hồ đồ lớn. Đó là đạo lý tinh diệu nhất.

Chương 72: Hằng Đức

知其雄守其雌為天下溪為天下溪恆德不離恆德不離復歸嬰兒

Biết cái mạnh nhưng giữ cái mềm, làm suối nhỏ của thiên hạ. Làm suối nhỏ của thiên hạ, hằng đức không rời xa. Hằng đức không rời xa, trở về trạng thái thuần khiết như trẻ sơ sinh.

知其白守其辱為天下谷為天下谷恆德乃足德乃足復歸於樸

Biết cái vinh quang nhưng giữ cái khiêm nhường, làm thung lũng của thiên hạ. Làm thung lũng của thiên hạ, hằng đức sẽ đầy đủ. Đức đầy đủ rồi, trở về trạng thái mộc mạc nguyên sơ.

知其白守其黑為天下式為天下式恆德不忒恆德不忒復歸於無極

Biết cái sáng nhưng giữ cái tối, trở thành khuôn mẫu của thiên hạ. Làm khuôn mẫu của thiên hạ, hằng đức không sai lệch. Đức không sai lệch, trở về cảnh giới vô cùng tận.

樸散則為器聖人用則為官長夫大制無割

Bản chất mộc mạc phân tán ra thành các loại dụng cụ. Thánh nhân dùng chúng làm lãnh đạo các chức vụ. Chế độ cao minh nhất không cần cắt xẻ.

Chương 73: Tự Nhiên

將欲取天下而為之吾見其弗得已

Muốn chiếm thiên hạ rồi tùy ý cải tạo, ta thấy không thể làm được.

夫天下神器也非可為者也

Thiên hạ là vật thần thánh, không phải thứ có thể tùy tiện động vào.

為者敗之執者失之

Tùy tiện cải tạo thì thất bại, nắm giữ chặt thì mất.

物或行或隨或炅或吹或強或䂳或培或橢

Vạn vật có thứ đi trước, có thứ theo sau; có thứ ấm, có thứ lạnh; có thứ mạnh, có thứ yếu; có thứ được vun đắp, có thứ bị phá hủy.

是以聖人去甚去大去楮

Vì vậy thánh nhân bỏ cực đoan, bỏ quá mức, bỏ xa hoa.

Chương 74: Bất Cường

以道佐人主不以兵強於天下其事好還

Dùng ‘Đạo’ phò tá quân chủ, không dùng binh lực bá chủ thiên hạ. Vì dùng vũ lực thì luôn bị báo ứng.

師之所居楚棘生之

Quân đội đi qua đâu, gai góc mọc đầy — nghĩa là sau chiến tranh, đất đai hoang phế.

善者果而已矣毋以取強焉

Người giỏi dụng binh đạt mục đích rồi dừng, không nhân cơ hội mà hống hách.

果而毋驕果而勿矜果而勿伐果而毋得已居是謂果而不強

Đạt mục đích đừng kiêu, đạt mục đích đừng tự đại, đạt mục đích đừng khoe khoang, đạt mục đích chỉ vì bất đắc dĩ. Đó gọi là ‘đạt mà không hống hách’.

物壯而老是謂之不道不道蚤已

Sự vật mạnh đến cực điểm rồi suy lão, đó gọi là không hợp Đạo. Không hợp Đạo thì sớm tiêu vong.

Chương 75: Quý Tả

夫兵者不祥之器也物或惡之故有欲者弗居

Vũ khí là thứ bất tường, vạn vật đều ghét. Vì vậy người có ‘Đạo’ không gần nó.

君子居則貴左用兵則貴右

Quân tử lúc thường ngày lấy bên trái là tôn quý, dùng binh đánh trận lấy bên phải là tôn quý.

故兵者非君子之器也兵者不祥之器也不得已而用之銛龐為上

Vũ khí không phải vật của quân tử. Vũ khí là thứ bất tường, bất đắc dĩ mới dùng, đạm nhiên xử lý mới là thượng sách.

勿美也若美之是樂殺人也

Đừng cho chiến tranh là đẹp. Nếu cho chiến tranh là đẹp, đó là thích giết người.

夫樂殺人不可以得志於天下矣

Kẻ thích giết người không thể thực hiện chí hướng trong thiên hạ.

是以吉事上左喪事上右

Vì vậy việc vui lấy bên trái là trên, việc tang lấy bên phải là trên.

是以偏將軍居左上將軍居右言以喪禮居之也

Vì vậy phó tướng đứng bên trái, chủ tướng đứng bên phải. Nghĩa là dùng nghi thức tang lễ đối đãi chiến tranh.

殺人眾以悲依立之戰勝以喪禮處之

Giết nhiều người phải đối diện bằng lòng bi thương. Thắng trận phải xử lý bằng nghi thức tang lễ.

Chương 76: Tri Chỉ

道恆無名

Đạo mãi mãi không có tên.

樸唯小而天下弗敢臣

Nó chất phác và nhỏ bé, nhưng thiên hạ không ai dám coi nó như bề tôi.

侯王若能守之萬物將自賓天地相合以俞甘洛民莫之令而自均焉

Nếu vua chúa giữ được nó, vạn vật tự đến quy thuận. Trời đất hòa hợp, ban xuống mưa móc ngọt lành. Trăm họ không cần ai ra lệnh tự nhiên cân bằng hài hòa.

始制有名名亦既有夫亦將知止知止所以不殆

Bắt đầu lập chế độ thì có danh phận. Danh phận đã có rồi thì phải biết dừng đúng lúc. Biết dừng đúng lúc nên không gặp nguy.

俾道之在天下也猶小谷之與江海也

Đạo ở trong thiên hạ giống như quan hệ giữa suối nhỏ và sông biển — tất cả suối nhỏ cuối cùng đều chảy về sông biển.

Chương 77: Tận Kỷ

知人者知也自知者明也

Hiểu người khác gọi là có tri thức. Hiểu chính mình mới gọi là có trí tuệ.

勝人者有力也自勝者強也

Thắng người khác gọi là có sức mạnh. Thắng chính mình mới gọi là thực sự mạnh mẽ.

知足者富也強行者有志也

Biết đủ mới thực sự giàu. Kiên trì nỗ lực mới thực sự có chí.

不失其所者久也死不忘者壽也

Không rời bản phận mới bền lâu. Chết mà không bị lãng quên mới thực sự trường thọ.

Chương 78: Thành Đại

道渢呵其可左右也

Đạo bao la thay, có thể sang trái sang phải, vô sở bất tại.

成功遂事而弗名有也萬物歸焉而弗為主

Việc thành rồi mà không nhận là công mình. Vạn vật quy về mà không tự xưng là chủ.

則恆無欲也可名於小萬物歸焉而弗為主可名於大

Nó mãi không có ham muốn, có thể gọi là ’nhỏ’. Vạn vật quy về mà không làm chủ, có thể gọi là ’lớn’.

是以聖人之能成大也以其不為大也故能成大

Vì vậy thánh nhân sở dĩ thành tựu vĩ đại là vì không bao giờ tự cho mình vĩ đại. Chính vì không tự cho mình vĩ đại nên mới thực sự vĩ đại.

Chương 79: Đại Tượng

執大象天下往往而不害安平大

Nắm giữ hình tượng đại đạo, thiên hạ sẽ quy phụ. Quy phụ mà không bị hại, ngược lại được an định, thái bình.

樂與餌過格止

Âm nhạc và mỹ thực có thể khiến khách qua đường dừng chân.

故道之出言也曰淡呵其無味也視之不足見也聽之不足聞也用之不可既也

Nhưng Đạo nói ra thì nhạt nhẽo, không có vị. Nhìn thì không thấy rõ. Nghe thì không nghe rõ. Nhưng dùng thì dùng bao nhiêu cũng không hết.

Chương 80: Vi Minh

將欲翕之必固張之將欲弱之必固強之將欲去之必固與之將欲奪之必固予之是謂微明

Muốn thu hẹp ắt phải mở rộng trước. Muốn làm yếu ắt phải làm mạnh trước. Muốn bỏ đi ắt phải cho trước. Muốn đoạt lấy ắt phải trao trước. Đó gọi là ‘Vi Minh’ — đạo lý vi diệu cao minh.

柔弱勝強

Mềm yếu thắng cứng mạnh.

魚不可脫於淵邦利器不可以示人

Cá không thể rời vực sâu, bảo bối lợi hại nhất của quốc gia không thể tùy tiện phô bày.

Chương 81: Vô Danh